Đi qua miền di sản

Bốn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vẫn hiện hữu trong đời sống như mạch nguồn chưa từng đứt đoạn. Nhưng phía sau những thanh âm bình yên ấy là nỗi trăn trở của những người đang ngày ngày giữ lấy hồn cốt văn hóa dân tộc trước sức ép của thời đại.

Bốn di sản - Một mạch nguồn văn hóa

Chiều xuống chậm trên một bản người Thái ở miền Tây Nghệ An. Ánh nắng cuối ngày trải nghiêng trên những mái nhà sàn đã sẫm màu theo năm tháng.

Dưới chân cầu thang gỗ, tiếng trẻ nhỏ ríu rít gọi nhau vọng khắp bản. Trong gian nhà bên cạnh, tiếng khung cửi vẫn đều đặn ngân lên như nhịp thời gian chưa từng ngơi nghỉ.

Ở khoảng sân rộng giữa bản, vài cụ già kiên nhẫn chỉnh từng động tác múa cho lớp thanh niên trước mùa lễ hội. Khung cảnh bình yên ấy khiến người ta có cảm giác văn hóa nơi đây chưa bao giờ là điều gì xa vời. Nó vẫn hiện hữu trong từng nhịp sống, trong mỗi con người và mỗi nếp nhà.

Có lẽ, hiếm nơi nào mà di sản lại gắn bó với đời sống cộng đồng như ở những bản làng của đồng bào Thái miền Tây xứ Nghệ. Bốn loại hình văn hóa dân gian gồm nghề dệt thổ cẩm, Lễ Xăng Khan, Lễ hội Đền Chín Gian và chữ viết Thái đều đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Điều đáng quý hơn cả là những giá trị ấy không nằm lặng im trong bảo tàng hay trên những trang tư liệu, mà vẫn đang được người dân gìn giữ, thực hành và trao truyền mỗi ngày.

Đi dọc các bản làng, không khó để bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ Thái ngồi bên khung cửi. Đôi bàn tay thoăn thoắt đưa thoi, kéo sợi, đan từng đường chỉ trên nền vải trắng.

Từ những sợi bông, sợi tơ mộc mạc, họ dệt nên váy áo, khăn piêu, túi vải và nhiều vật dụng gắn bó với cuộc sống thường ngày. Điều đặc biệt là trên mỗi tấm thổ cẩm không chỉ có sắc màu, mà còn có cả thế giới của núi rừng.

Hình ảnh dòng suối, đỉnh núi, chim muông, hoa lá hay vòng quay của mặt trời được gửi gắm qua từng họa tiết, như một cách người Thái kể câu chuyện về quê hương và cội nguồn của mình mà không cần đến lời nói.

Nếu khung cửi lưu giữ vẻ đẹp của đời sống lao động thì Lễ Xăng Khan lại mở ra chiều sâu trong đời sống tinh thần của cộng đồng. Mỗi mùa lễ, tiếng cồng chiêng, lời mo, điệu múa và những làn điệu dân gian lại vang vọng giữa núi rừng.

Bên cây hoa thờ "xặng tàng", các nghi lễ được cử hành trong không khí linh thiêng, tái hiện tín ngưỡng thờ tổ nghề mo và quan niệm về vũ trụ của người Thái.

Xen trong mỗi lời mo là những câu chuyện về thuở khai bản lập mường, những kinh nghiệm sản xuất, ứng xử với thiên nhiên cùng kho tàng sử thi được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Vì thế, Lễ Xăng Khan không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn được xem như "bảo tàng sống" lưu giữ ký ức văn hóa của cả cộng đồng.

Cũng từ đời sống tâm linh ấy, Đền Chín Gian từ lâu đã trở thành điểm hẹn thiêng liêng của đồng bào Thái miền Tây Nghệ An. Ngôi đền nằm trên đỉnh Pú Chò Nhàng, được dựng từ thế kỷ XIV, gắn với tín ngưỡng thờ trời, thờ thần linh và công lao khai mường lập đất của Tạo Ló Ỳ.

Mỗi gian đền tượng trưng cho một mường cổ, nhắc nhớ về lịch sử hình thành cộng đồng người Thái trên vùng đất Phủ Quỳ xưa. Mỗi độ tháng Hai âm lịch, đồng bào từ nhiều bản mường lại tìm về đây dâng lễ, đánh cồng chiêng, múa hát và tham gia các trò chơi dân gian.

Trong dòng người hành hương ấy không chỉ có niềm thành kính với tổ tiên mà còn có sự gặp gỡ, sẻ chia và gắn kết của cả cộng đồng sau một năm lao động.

Không chỉ lưu giữ văn hóa qua lễ hội hay nghề truyền thống, người Thái còn gìn giữ ký ức dân tộc bằng chính con chữ của mình. Việc chữ viết Thái ở Nghệ An được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã mở ra thêm cơ hội để kho tàng truyện cổ, sử thi, luật tục, dân ca và các bài mo cổ tiếp tục được bảo tồn.

Đặc biệt, khi bộ chữ Thái Lai Tay chính thức được mã hóa trong Unicode 17.0 vào năm 2025, di sản ấy đã có thêm cơ hội bước vào không gian số, vượt khỏi những bản làng giữa đại ngàn để đến gần hơn với cộng đồng trong và ngoài nước.

Những người lặng lẽ níu giữ hồn di sản

Điều làm nên sức sống của bốn di sản văn hóa người Thái không chỉ nằm ở những tấm bằng ghi danh, mà ở chỗ chúng vẫn hiện diện trong từng nếp sinh hoạt của bản làng.

Tiếng khung cửi vẫn đều đặn vang lên dưới mái nhà sàn, lời mo vẫn cất lên trong mỗi mùa lễ, những điệu lăm vẫn ngân nga giữa ngày hội và các lớp học chữ Thái vẫn lặng lẽ sáng đèn.

Thế nhưng, cũng chính vì còn tồn tại trong đời sống cộng đồng nên hành trình gìn giữ những di sản ấy chưa bao giờ là điều dễ dàng.

Con đường dẫn vào bản Xiềng Líp, xã Yên Hòa, uốn mình giữa những triền đồi xanh. Trong căn nhà sàn đã nhuốm màu thời gian, ông Vi Khăm Mun, năm nay ngoài 80 tuổi, vẫn cặm cụi bên những tập bản thảo viết bằng chữ Thái.

Nét chữ đều đặn hiện lên trên từng trang giấy là kết quả của nhiều năm ông miệt mài nghiên cứu, sưu tầm và biên soạn tài liệu dạy tiếng Thái Lai Pao.

Với ông, truyền dạy chữ Thái chưa bao giờ chỉ là dạy cách đọc hay cách viết. Đó là cách trao lại cho lớp trẻ cả kho tàng truyện cổ, sử thi, luật tục, dân ca và những giá trị văn hóa mà cha ông đã bền bỉ gìn giữ suốt bao đời.

“Chữ Thái còn thì văn hóa Thái còn”, ông nói, ánh mắt vẫn đau đáu khi nhắc đến nỗi lo ngày càng ít người trẻ còn đọc và viết thành thạo tiếng mẹ đẻ.

Nỗi trăn trở ấy cũng là tâm sự chung của nhiều nghệ nhân ở miền Tây xứ Nghệ. Không ít người am hiểu lễ tục, thuộc các bài mo cổ, biết hát dân ca hay thành thạo nghề dệt thổ cẩm đều đã bước sang tuổi xế chiều.

Trong khi đó, quá trình đô thị hóa, sự phát triển của mạng xã hội cùng xu hướng thanh niên rời bản đi học tập, làm việc khiến khoảng cách giữa thế hệ trẻ với văn hóa truyền thống ngày một lớn hơn. Nhiều giá trị từng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng đang đứng trước nguy cơ thiếu người kế tục.

Ở xã Châu Tiến, nơi nghề dệt thổ cẩm từng vang tiếng thoi khắp các bản làng, bà Sầm Thị Bích, Giám đốc Hợp tác xã Làng nghề thổ cẩm Hoa Tiến, vẫn nhớ như in quãng thời gian mỗi gia đình đều tự dệt váy áo, chăn đệm và khăn piêu để phục vụ cuộc sống.

Khi kinh tế thị trường phát triển, hàng công nghiệp với mẫu mã đa dạng và giá thành rẻ dần thay thế những sản phẩm dệt thủ công, nhiều khung cửi cũng vì thế mà im tiếng.

Nhưng những năm gần đây, trong sự chuyển mình của đời sống hiện đại, nghề dệt truyền thống lại có thêm một cơ hội mới. Chị Sầm Thị Tình, con gái bà Bích, lựa chọn một hướng đi khác khi mang thương hiệu thổ cẩm Hoa Tiến đến Hà Nội, đồng thời đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử, tham gia hội chợ, triển lãm để quảng bá rộng rãi hơn.

Từ những hoa văn truyền thống, chị cùng các cộng sự phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm phù hợp với nhu cầu của thị trường nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần văn hóa của người Thái.

Những cách làm ấy cho thấy, bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi giá trị trong quá khứ. Quan trọng hơn là tìm được con đường để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, để những giá trị được hun đúc qua nhiều thế hệ không chỉ dừng lại ở ký ức, mà tiếp tục đồng hành cùng cộng đồng trong một diện mạo mới.

Để di sản tiếp tục cất tiếng

Hành trình gìn giữ di sản của người Thái hôm nay không dừng lại ở việc một loại hình văn hóa được ghi tên vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Điều quan trọng hơn là làm sao để những giá trị ấy vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống của cộng đồng, được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng chính những con người đang sống trên mảnh đất đã sinh ra chúng.

Ở nhiều bản làng miền Tây Nghệ An, những lớp học chữ Thái vẫn đều đặn mở cửa mỗi tuần. Những nghệ nhân vẫn miệt mài truyền lại từng điệu múa, lời mo, cách dệt vải hay những nét chữ cổ cho lớp trẻ.

Cùng với đó, các sản phẩm thổ cẩm từng bước tìm được chỗ đứng trên thị trường, du lịch cộng đồng được gắn với trải nghiệm văn hóa bản địa và nhiều tư liệu quý cũng đang được số hóa để lưu giữ lâu dài. Mỗi việc làm, dù nhỏ, đều góp thêm một mắt xích trong hành trình gìn giữ di sản.

Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều người trẻ lựa chọn trở về với văn hóa truyền thống theo cách của riêng mình. Người mở lớp dạy chữ Thái, người đưa thổ cẩm lên các sàn thương mại điện tử, người quảng bá lễ hội và dân ca trên mạng xã hội.

Khi di sản tìm được cách bước vào đời sống hiện đại, nó cũng có thêm cơ hội để đồng hành cùng thế hệ mới mà không đánh mất những giá trị cốt lõi.

Chiều dần buông xuống trên bản Thái. Ánh nắng cuối ngày lặng lẽ khuất sau những dãy núi. Tiếng khung cửi vẫn đều đặn vọng ra từ một nếp nhà sàn, xen lẫn tiếng ê a của lớp học chữ Thái ở nhà văn hóa bản và những điệu lăm đang được các thiếu nữ tập lại cho mùa lễ hội sắp tới.

Giữa nhịp sống đang từng ngày đổi thay, những thanh âm bình dị ấy vẫn bền bỉ nối tiếp nhau như dòng chảy chưa bao giờ ngừng nghỉ.

Chúng kể câu chuyện về một cộng đồng vẫn đang nâng niu ký ức của cha ông, để bốn di sản văn hóa không chỉ còn là niềm tự hào được ghi nhận, mà tiếp tục hiện diện trong từng nếp sống, từng mùa lễ hội và từng thế hệ người Thái giữa đại ngàn xứ Nghệ.