Người nữ chiến sĩ một đời gửi trọn cho non sông

Từ những bức ảnh, lá thư, bản án tử hình đến câu chuyện được kể lại mỗi ngày, cuộc đời của người nữ chiến sĩ cộng sản kiên trung như vẫn hiện hữu, nhắc nhớ về một thế hệ đã gửi trọn tuổi xuân cho độc lập, tự do của dân tộc.

Khoảng lặng giữa lòng phố thị

Giữa những tuyến phố đông đúc của phường Thành Vinh tỉnh Nghệ An, Khu lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai như một khoảng lặng. Chỉ cách nhau một cánh cổng, bên ngoài là dòng người, xe nối nhau qua lại, bên trong đã là một không gian tĩnh trọng, trang nghiêm.

Dưới những tán cây xanh, tượng người nữ chiến sĩ cách mạng nổi bật giữa khuôn viên, phía sau là ngôi nhà lưu niệm lưu giữ những câu chuyện về một cuộc đời đã dành trọn cho cách mạng.

Những ngày đầu tháng 7 âm lịch hằng năm, dòng người lại tìm về đây đông hơn. Người từ Nghệ An, người vượt hàng trăm cây số từ nhiều tỉnh, thành, có cả những đoàn từ miền Nam ra thăm quê hương người nữ chiến sĩ cộng sản.

Những mái đầu bạc lặng lẽ cúi mình trước bàn thờ, những cựu chiến binh thành kính dâng nén hương, bên cạnh là các đoàn học sinh chăm chú nghe kể chuyện. Giữa những thế hệ cách nhau hàng chục năm, câu chuyện về Nguyễn Thị Minh Khai trở thành sợi dây nối quá khứ với hiện tại.

Được khánh thành năm 2012, Khu lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai rộng khoảng 2.400m², nằm trên chính mảnh đất gia đình bà từng sinh sống.

Không gian không quá rộng nhưng chứa đựng nhiều tư liệu quý về cuộc đời người nữ chiến sĩ cách mạng. Từ khu vực tượng đài, bước sâu vào nhà trưng bày là những bức ảnh, tài liệu, thư từ và hiện vật được gìn giữ qua nhiều năm.

Trong số đó có những bức ảnh Nguyễn Thị Minh Khai chụp cùng các đồng chí trong Quốc tế Cộng sản, bản án tử hình của thực dân Pháp, những lá thư bà gửi về gia đình trước ngày hy sinh...

Những trang giấy đã ngả màu, những bức ảnh cũ nằm lặng lẽ sau lớp kính nhưng phía sau mỗi hiện vật là một câu chuyện. Ghép những câu chuyện ấy lại là cuộc đời 31 năm ngắn ngủi nhưng đầy dấu ấn của một người con gái xứ Nghệ đã lựa chọn con đường cách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nguyễn Thị Minh Khai tên thật là Nguyễn Thị Vịnh, sinh ngày 30/9/1910. Gia đình bà từng sống tại số 132 phố Ga Vinh, nay là đường Quang Trung. Chính từ mảnh đất giàu truyền thống yêu nước ấy, cô gái Nguyễn Thị Vịnh sớm chứng kiến những biến động của quê hương, đất nước và từng bước đến với phong trào đấu tranh cách mạng.

Khi nhiều người cùng trang lứa vẫn đang sống những năm tháng thanh xuân bình dị, Nguyễn Thị Minh Khai đã lựa chọn cho mình một con đường khác. Từ năm 1926 đến 1929, bà lần lượt tham gia Tân Việt Cách mạng Đảng, Đông Dương Cộng sản Đảng, đảm nhiệm công tác tuyên truyền, huấn luyện đảng viên và góp sức vào phong trào cách mạng đang phát triển mạnh mẽ trên quê hương Nghệ Tĩnh.

Từ Thành Vinh, bước chân của người con gái ấy ngày một đi xa. Bà ra Bắc rồi sang Trung Quốc hoạt động, làm việc bên lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tại Văn phòng Chi nhánh Đông Phương Bộ của Quốc tế Cộng sản.

Những năm tháng hoạt động cách mạng tiếp tục đưa bà qua nhiều thử thách, từ hoạt động ở nước ngoài đến trở về trực tiếp gây dựng phong trào trong nước. Tháng 9/1937, Nguyễn Thị Minh Khai được chỉ định làm Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn.

Từ phố Ga Vinh đến Sài Gòn - Chợ Lớn, từ một cô gái xứ Nghệ đến người cán bộ lãnh đạo của Đảng, hành trình của Nguyễn Thị Minh Khai được nối dài bằng những năm tháng dấn thân không mệt mỏi. Phía trước bà khi ấy là hiểm nguy, tù đày và cả sự hy sinh. Nhưng con đường đã lựa chọn không một lần đổi hướng.

Căn nhà, những bức ảnh, lá thư và tư liệu còn lại không chỉ kể câu chuyện về một con người, mà còn gợi nhắc về một thế hệ thanh niên đã đặt tuổi xuân, hạnh phúc riêng và cả sinh mệnh của mình vào con đường đấu tranh giành độc lập cho dân tộc.

Tuổi xuân gửi lại cho ngày độc lập

Trong cuộc đời Nguyễn Thị Minh Khai, lý tưởng cách mạng và tình yêu đất nước luôn được đặt lên trên những hạnh phúc riêng tư.

Bà kết duyên với đồng chí Lê Hồng Phong - một nhà hoạt động cách mạng xuất sắc. Cuộc hôn nhân của hai người là sự gặp gỡ của hai trái tim cùng chung lý tưởng.

Họ có người con gái Lê Nguyễn Hồng Minh. Nhưng trong hoàn cảnh cách mạng đầy hiểm nguy, hạnh phúc của một người mẹ cũng trở thành sự lựa chọn đầy day dứt.

Khi con mới khoảng một tháng tuổi, Nguyễn Thị Minh Khai phải gửi con cho cơ sở chăm sóc để tiếp tục hoạt động. Phía sau hình ảnh một nữ chiến sĩ kiên cường là nỗi lòng của một người mẹ phải xa đứa con còn đỏ hỏn. Nhưng trước vận mệnh của đất nước, bà lựa chọn tiếp tục con đường đã đi.

Ngày 30/7/1940, trong quá trình chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa ở Nam Kỳ, Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp bắt và giam tại Khám Lớn Sài Gòn.

Biết đây là một cán bộ lãnh đạo quan trọng, kẻ thù dùng nhiều cực hình tra tấn nhằm buộc bà khai báo về tổ chức và đồng đội. Những đòn roi, nhà tù và cả cái chết cận kề vẫn không thể khuất phục được người nữ chiến sĩ cộng sản.

Ngày 26/8/1941, tức ngày 4/7 năm Tân Tỵ, Nguyễn Thị Minh Khai bị thực dân Pháp xử bắn tại trường bắn Nhà thương Giếng nước, khu vực Hóc Môn. Bà hy sinh khi tuổi đời mới 31.

Bốn năm sau ngày Nguyễn Thị Minh Khai ngã xuống, cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 giành thắng lợi, đưa dân tộc bước sang một kỷ nguyên mới.

Người nữ chiến sĩ xứ Nghệ không được chứng kiến ngày độc lập mà mình và đồng đội đã dành cả tuổi xuân để đấu tranh, nhưng trong thắng lợi ấy có sự hy sinh của bà và biết bao người cộng sản đã đi trước, chấp nhận tù đày, mất mát và cả cái chết để chuẩn bị lực lượng, gây dựng phong trào, giữ vững niềm tin vào con đường giải phóng dân tộc.

Trong không gian trưng bày hôm nay, những tư liệu về cuộc đời bà vẫn được gìn giữ. Bản án tử hình từng muốn khép lại cuộc đời một người cách mạng giờ trở thành chứng tích về sự bất khuất.

Những lá thư gửi lại gia đình giúp người xem nhận ra phía sau một chiến sĩ kiên cường vẫn là một người phụ nữ với tình yêu, tình mẫu tử và những tình cảm rất đỗi đời thường. Chính những điều ấy khiến câu chuyện lịch sử trở nên gần hơn với người hôm nay.

Kể tiếp câu chuyện cho những thế hệ sau

Gần 13 năm gắn bó với công việc thuyết minh tại Khu lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai, chị Trần Thị Thu Hằng (38 tuổi) không nhớ hết mình đã đón bao nhiêu đoàn khách.

Chỉ biết rằng, mỗi lần có người bước qua cánh cổng khu lưu niệm, chị lại bắt đầu câu chuyện quen thuộc về cuộc đời của người nữ chiến sĩ cách mạng.

Câu chuyện ấy đã được kể hàng trăm lần, nhưng với chị Hằng, chưa bao giờ trở thành công việc đơn thuần.

“Mỗi lần đứng trước di ảnh, trước tượng đài đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai trong tiếng Quốc ca, tôi cảm thấy rất tự hào vì mình đã trở thành một phần của khu tưởng niệm. Công việc dù nhỏ bé nhưng tôi có thể góp phần truyền tải, gìn giữ những ký ức lịch sử đẹp đẽ mang tên Nguyễn Thị Minh Khai”, chị Hằng chia sẻ.

Trong ký ức của người thuyết minh ấy có rất nhiều đoàn khách đặc biệt. Nhưng chị vẫn nhớ lần được một đoàn khách từ TP Hồ Chí Minh tặng chiếc khăn rằn Nam Bộ.

Món quà giản dị khiến chị xúc động bởi chiếc khăn rằn cũng gợi nhớ hình ảnh Nguyễn Thị Minh Khai trong những năm tháng hoạt động tại Nam Kỳ. Một người con sinh ra ở xứ Nghệ nhưng những năm tháng cuối cùng của cuộc đời lại gắn bó với mảnh đất phương Nam. Hơn tám thập kỷ sau, những người từ phương Nam lại tìm về quê hương bà, mang theo chiếc khăn rằn như một lời tri ân.

Với chị Hằng, mỗi lần đón khách không chỉ là một lần giới thiệu những mốc thời gian hay sự kiện. Điều chị mong muốn nhất là qua từng hiện vật, từng câu chuyện, người nghe có thể hình dung rõ hơn khí phách, sự hy sinh và lý tưởng sống của Nguyễn Thị Minh Khai, đặc biệt là giúp những người trẻ hiểu lịch sử bằng những câu chuyện gần gũi, chân thực.

Những năm qua, Khu lưu niệm đã đón hàng chục nghìn lượt người đến tham quan, dâng hương. Nơi đây cũng trở thành không gian tổ chức các hoạt động về nguồn, kể chuyện truyền thống, sinh hoạt chuyên đề, giáo dục lịch sử cho học sinh, đoàn viên, thanh niên.

Điều đáng quý là lịch sử ở đây không chỉ nằm sau lớp kính của những tủ trưng bày. Lịch sử được kể lại bằng giọng nói của những người như chị Hằng, bằng những bước chân học sinh tìm về, bằng nén hương của người dân từ nhiều miền đất nước và bằng cả chiếc khăn rằn được mang từ phương Nam về quê hương người nữ chiến sĩ.

Khu lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai tại Nghệ An hiện là nơi thờ tự, tưởng niệm bà, trở thành điểm đến của nhiều người dân, trong đó có những đoàn từ các tỉnh, thành phía Nam tìm về tri ân.

Rời khu lưu niệm, bên ngoài cánh cổng, phố phường vẫn đông đúc, nhịp sống vẫn tiếp diễn. Phía sau, những bức ảnh, lá thư và câu chuyện về Nguyễn Thị Minh Khai vẫn được gìn giữ trong khoảng không gian tĩnh lặng.

Hơn tám thập kỷ đã qua kể từ ngày người nữ chiến sĩ cộng sản 31 tuổi ngã xuống và 81 năm kể từ mùa Thu Tháng Tám năm 1945, đất nước đã đi qua những chặng đường dài.

Nhưng có những giá trị không nằm lại phía sau lịch sử. Lý tưởng sống, lòng yêu nước và sự lựa chọn đặt vận mệnh dân tộc lên trên hạnh phúc riêng của Nguyễn Thị Minh Khai vẫn được kể lại cho những thế hệ hôm nay.

Từ căn nhà nhỏ giữa lòng Thành Vinh, câu chuyện về một người phụ nữ đã gửi trọn tuổi xuân cho cách mạng vẫn đang được tiếp nối như một cách để mỗi thế hệ hiểu hơn rằng, mùa Thu độc lập của dân tộc được làm nên từ biết bao cuộc đời đã lựa chọn đi về phía gian khó, để những người đến sau được sống trong hòa bình, tự do.