Từ cánh đồng muối mặn đến giấc mơ ngọt lành

Khi ruộng muối không còn là lối thoát

Giữa trưa hè, cánh đồng muối Quỳnh Phú lấp lóa ánh nắng, trắng đến nhức mắt. Từng ô ruộng vuông vắn nối tiếp nhau, kéo dài đến tận chân trời, phản chiếu thứ ánh sáng gay gắt của miền biển.

Nhìn từ xa, đó là một bức tranh yên bình và trù phú, nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là những nhọc nhằn không dễ gọi tên của người làm muối những phận người quanh năm “phơi mình” giữa nắng gió.

Bao đời nay, diêm dân Quỳnh Phú đã quen với cảnh “ăn nắng, uống gió”, bắt đầu một ngày lao động từ khi mặt trời chưa kịp mọc và chỉ rời ruộng khi nắng chiều đã dịu.

Mỗi hạt muối kết tinh là kết quả của cả một quá trình dài, từ dẫn nước, phơi ruộng, canh nắng, giữ ô, đến lúc thu hoạch. Đó là công việc đòi hỏi sự nhẫn nại và chính xác, bởi chỉ cần một cơn mưa trái mùa hay vài ngày nắng gắt quá mức, cả vụ muối có thể trắng tay.

Thế nhưng, nghịch lý là trong nhiều năm liền, mồ hôi đổ xuống ruộng muối lại không tỷ lệ thuận với thu nhập mang về. Sự tràn lan của muối công nghiệp giá rẻ đã khiến muối truyền thống dần mất chỗ đứng trên thị trường.

Có những vụ mùa, giá muối xuống thấp đến mức diêm dân bán cả ruộng vẫn không đủ bù chi phí sản xuất, chưa kể công sức bỏ ra suốt nhiều tháng trời.

“Nhiều lúc nhìn muối chất đống ngoài ruộng mà xót lắm. Làm ra thì nhiều, nhưng bán chẳng được bao nhiêu, có khi còn lỗ”, một diêm dân ở Quỳnh Phú chậm rãi nói.

Sự bấp bênh ấy khiến nghề muối dần mất sức hút với lớp trẻ. Không ít thanh niên rời quê đi làm công nhân, xuất khẩu lao động, tìm kế sinh nhai nơi khác. Làng muối vì thế thưa dần bóng người trẻ, chỉ còn lại những người trung niên và cao tuổi cố bám trụ với ruộng đồng, phần vì mưu sinh, phần vì không nỡ rời xa nghề cha ông để lại.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình nhiều đời làm muối, ông Bùi Xuân Điện thấu hiểu sâu sắc những trăn trở ấy. Với ông, ruộng muối không đơn thuần là kế sinh nhai, mà còn là ký ức tuổi thơ, là bản sắc văn hóa của một vùng quê ven biển.

“Ruộng muối mà bỏ hoang thì coi như mất nghề. Đất đã hỏng, đã nhiễm tạp thì rất khó cải tạo lại. Mất ruộng là mất luôn một phần hồn cốt của làng”, ông Điện trầm ngâm nói.

Muối hầm và bước ngoặt của làng nghề

Từ trăn trở làm sao để hạt muối không chỉ tồn tại lay lắt mà còn thực sự mang lại cuộc sống ổn định cho diêm dân, năm 2012, ông Bùi Xuân Điện cùng những người cùng chung nỗi lo với làng nghề đã quyết định liên kết lại, thành lập Hợp tác xã Sản xuất, dịch vụ muối Thắng Lợi.

Trong bối cảnh nghề muối đang đứng trước nguy cơ mai một, sự ra đời của HTX được xem như một nỗ lực níu giữ nghề truyền thống giữa vòng xoáy thị trường.

Những ngày đầu, HTX chủ yếu đứng ra thu mua muối cho bà con, hạn chế tình trạng thương lái ép giá, giúp diêm dân yên tâm sản xuất.

Tuy nhiên, thực tế nhanh chóng cho thấy, việc chỉ làm “cầu nối” tiêu thụ muối thô chưa đủ để tạo ra sự thay đổi căn bản. Giá trị hạt muối vẫn thấp, thu nhập của người làm muối còn bấp bênh, đời sống chưa thể cải thiện như kỳ vọng.

Bước ngoặt chỉ thực sự đến khi HTX mạnh dạn chuyển hướng sang chế biến sâu. Các thành viên khăn gói đi nhiều địa phương trong và ngoài tỉnh, tìm hiểu mô hình sản xuất, cách làm sản phẩm từ muối truyền thống.

Từ những chuyến đi ấy, một nhận thức chung dần hình thành: muốn hạt muối có chỗ đứng bền vững trên thị trường, không thể tiếp tục bán muối thô với giá rẻ, mà phải nâng cao giá trị bằng chế biến, tạo ra sản phẩm khác biệt.

Đầu năm 2025, cơ sở sản xuất muối hầm của HTX Thắng Lợi chính thức đi vào hoạt động. Với diêm dân Quỳnh Phú, đây không chỉ là một xưởng chế biến, mà còn là dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự thay đổi trong tư duy làm muối từ sản xuất manh mún sang làm hàng hóa có giá trị, có thương hiệu.

Muối được lựa chọn để hầm là những hạt muối tinh khiết nhất từ các ruộng muối sạch, được phơi tự nhiên trong nhiều tháng liền. Muối phải đủ “tuổi”, khô ráo, giảm bớt độ gắt mới đủ tiêu chuẩn đưa vào chế biến.

Công đoạn hầm muối được thực hiện trong những nồi đất nung truyền thống, đun liên tục suốt nhiều giờ đồng hồ, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ.

Trong suốt quá trình hầm, người thợ phải canh lửa cẩn thận, giữ nhiệt ổn định. Lửa quá lớn hay quá nhỏ đều ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm.

Dưới tác động của nhiệt độ cao, các tạp chất dần bị loại bỏ, chỉ giữ lại phần tinh túy nhất của hạt muối. Khi kết thúc mẻ hầm, khối lượng muối chỉ còn khoảng một nửa so với ban đầu, nhưng đổi lại là chất lượng vượt trội.

Thành phẩm thu được là loại muối trắng mịn, dễ vỡ, tan nhanh trong nước, vị mặn dịu và không còn cảm giác chát gắt thường thấy ở muối thô. Nhờ đặc tính này, muối hầm không chỉ được ưa chuộng trong nấu nướng, giúp món ăn đậm đà hơn, mà còn được sử dụng trong các liệu pháp chăm sóc sức khỏe khi kết hợp với những loại thảo dược dân gian.

Giữ nghề cũ bằng tư duy mới

Việc chuyển sang sản xuất muối hầm đã mang lại giá trị kinh tế rõ rệt cho làng muối Quỳnh Phú. Nếu như trước đây, muối thô chỉ bán với giá vài nghìn đồng mỗi kg, phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái và thị trường, thì nay muối hầm có giá cao gấp nhiều lần, trở thành sản phẩm hàng hóa có chỗ đứng ổn định.

Trung bình mỗi tháng, Hợp tác xã Thắng Lợi cung ứng ra thị trường hàng chục tấn muối hầm, được tiêu thụ đều đặn tại các cửa hàng thực phẩm sạch, spa dưỡng sinh và bếp ăn gia đình ở nhiều địa phương.

Tuy nhiên, điều đáng quý hơn cả những con số là sự thay đổi trong tâm thế của người làm muối. Khi hạt muối làm ra có đầu ra ổn định, được thu mua với giá cao hơn, diêm dân không còn nặng nỗi lo “được mùa mất giá”. Ruộng muối vì thế không còn là gánh nặng, mà dần trở thành chỗ dựa sinh kế để bà con yên tâm gắn bó lâu dài.

“Từ ngày HTX đứng ra chế biến muối hầm, chúng tôi không còn lo cảnh muối ế hay bị ép giá. Thu nhập ổn định hơn nên gia đình yên tâm gắn bó với nghề”, anh Mai Văn Thắng, một diêm dân ở Quỳnh Phú, chia sẻ. Lời nói mộc mạc ấy cũng là tâm trạng chung của nhiều hộ làm muối trong vùng sau nhiều năm chật vật mưu sinh.

Không chỉ nâng cao thu nhập cho diêm dân, mô hình sản xuất muối hầm còn tạo việc làm thường xuyên cho nhiều lao động địa phương. Những bếp lửa đỏ trong xưởng hầm muối cháy suốt bốn mùa, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho hàng chục người, góp phần giữ chân lao động ở lại quê hương thay vì phải rời làng tìm kế sinh nhai nơi khác.

Hướng tới sự phát triển bền vững, HTX Thắng Lợi đang từng bước hoàn thiện quy trình sản xuất theo hướng sạch, an toàn, đầu tư bao bì, nhãn mác và xây dựng hồ sơ để đăng ký sản phẩm OCOP.

Cùng với muối hầm truyền thống, HTX cũng nghiên cứu mở rộng các dòng sản phẩm muối gia vị, muối thảo dược, nhằm đa dạng hóa thị trường và gia tăng giá trị cho hạt muối quê hương.

Câu chuyện ở Quỳnh Phú cho thấy, khi biết kết hợp tinh hoa nghề truyền thống với tư duy đổi mới, những sản phẩm tưởng chừng giản dị vẫn có thể vươn lên mạnh mẽ. Hạt muối không chỉ là gia vị trong bữa ăn, mà còn trở thành “chìa khóa” giúp diêm dân giữ nghề, giữ làng và mở ra một tương lai ổn định ngay trên chính mảnh đất cha ông để lại.

Trên những cánh đồng muối trắng xóa hôm nay, người ta không chỉ thấy nắng gió và những giọt mồ hôi mặn chát của người diêm dân, mà còn cảm nhận rõ sự hồi sinh của một làng nghề từng đứng trước nguy cơ mai một. Từng ô ruộng muối lấp lóa ánh mặt trời không còn chỉ gợi nhắc về nhọc nhằn, mà đang mang theo niềm tin mới về sinh kế và tương lai.

Ở đó, niềm hy vọng đang dần kết tinh cùng hạt muối mặn mòi như cuộc mưu sinh bao đời, nhưng đã thôi chát đắng như những tháng ngày bấp bênh trước kia. Nhờ đổi mới cách làm, nâng cao giá trị sản phẩm, hạt muối quê hương đã đủ “độ ngọt” để níu chân người ở lại, để những cánh đồng không còn bị bỏ hoang, để lớp trẻ có thêm lý do quay về tiếp nối nghề cha ông.

Câu chuyện muối hầm ở Quỳnh Phú vì thế không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là câu chuyện giữ nghề, giữ làng và giữ ký ức văn hóa của một vùng quê ven biển xứ Nghệ.

Giữa mênh mông cánh đồng muối trắng, những bếp lửa vẫn đỏ, những bàn tay vẫn cần mẫn, và câu chuyện trăm năm của làng muối vẫn đang được viết tiếp - lặng lẽ, bền bỉ và đầy hy vọng.