Đại biểu Quốc hội đề nghị bổ sung trách nhiệm khi sử dụng AI

Ngày 9/8, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Đề nghị quy định nghĩa vụ lưu chiểu độc lập

Góp ý khoản 1 Điều 4 dự thảo Luật, định nghĩa xuất bản là quá trình từ tổ chức khai thác bản thảo đến hoàn thành việc lưu chiểu, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) cho rằng cách định nghĩa này chưa thực sự hợp lý.

Theo đại biểu, lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý nhà nước phát sinh đối với xuất bản phẩm sau khi đã hoàn thành, không phải dấu hiệu bản chất để xác định một hoạt động có phải là xuất bản hay không.

“Nếu gắn việc hoàn thành nộp lưu chiểu vào khái niệm xuất bản, có thể dẫn đến cách hiểu rằng sản phẩm đã tạo ra nhưng chưa nộp lưu chiểu thì chưa phải là xuất bản phẩm, từ đó làm mờ căn cứ xử lý hành vi xuất bản trái phép”, đại biểu nêu.

Đại biểu đề nghị khái niệm xuất bản tập trung vào các công đoạn mang tính bản chất như tổ chức bản thảo, biên tập, thiết kế bản mẫu, tạo ra và công bố hoặc chuẩn bị phát hành. Nghĩa vụ lưu chiểu nên được quy định độc lập tại Điều 28.

Liên quan đến lưu chiểu đối với xuất bản phẩm điện tử, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh cho biết khoản 4 Điều 28 dự thảo quy định sau khi hoàn thành lưu chiểu, chủ thể được quyết định thời điểm phát hành trong vòng 12 tháng.

Tuy nhiên, dự thảo chưa xác định rõ xuất bản phẩm được phát hành ngay hay phải chờ một khoảng thời gian để cơ quan quản lý hậu kiểm; đồng thời chưa quy định cách xử lý trường hợp bản nộp lưu chiểu khác với bản phát hành.

Theo đại biểu, nếu không có chuẩn đối chiếu và dấu vết phiên bản, việc lưu chiểu có thể chỉ mang tính hình thức.

Đại biểu đề nghị quy định rõ bản nộp lưu chiểu phải hoàn chỉnh và đồng nhất với bản phát hành. Đối với bản điện tử, cần kèm theo mã kiểm tra tính toàn vẹn, định dạng lưu trữ và dữ liệu đặc tả. Mọi thay đổi nội dung sau khi lưu chiểu phải được ghi nhận và nộp lại theo mức độ thay đổi.

Hệ thống lưu chiểu điện tử cần tự động xác nhận thời điểm tiếp nhận, bảo đảm an toàn, bí mật đối với xuất bản phẩm chưa phát hành và khả năng bảo quản lâu dài.

Đồng thời, cần xác định rõ trách nhiệm phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch với địa phương và Thư viện Quốc gia Việt Nam, tránh chồng chéo, trùng lặp.

Quy định rõ trách nhiệm của nền tảng số trong ngăn chặn sách giả, sách lậu

Phát biểu tại Hội trường, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh) cho rằng sự tham gia ngày càng lớn của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nền tảng số đang kéo theo tình trạng phát hành sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan diễn biến phức tạp.

Đại biểu đề nghị quy định cụ thể hơn trách nhiệm của các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử trong việc chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; phối hợp xử lý vi phạm; lưu giữ dữ liệu, cung cấp thông tin và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc phục vụ thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm.

Theo đại biểu, cần hoàn thiện quy định về điều kiện phát hành xuất bản phẩm điện tử, làm rõ phạm vi, hình thức và đối tượng của loại hình này; đồng thời bổ sung quy định đối với sách giáo khoa điện tử, học liệu số và việc ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản.

Đối với các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nền tảng số, cần quy định trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ kịp thời sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan; phối hợp xác minh, xử lý vi phạm trên môi trường mạng.

Các đơn vị này cũng cần có trách nhiệm lưu giữ dữ liệu giao dịch, nhật ký hoạt động và cung cấp thông tin phục vụ thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đồng thời đề nghị bổ sung cơ chế tiếp nhận, xử lý thông báo đối với xuất bản phẩm điện tử có dấu hiệu vi phạm pháp luật, quy định rõ trình tự, thủ tục tiếp nhận, xác minh, ngăn chặn hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm; thời hạn xử lý của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian và trách nhiệm của các bên trong việc cung cấp thông tin, chứng cứ, phối hợp xử lý.

Bên cạnh đó, cần có quy định xử lý đối với trường hợp cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian không thực hiện hoặc chậm thực hiện yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm.

Xác lập nguyên tắc minh bạch về sử dụng AI

Về việc sử dụng AI trong hoạt động xuất bản, các đại biểu Cà Thị Thắm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu), Nguyễn Thị Sửu (Đoàn ĐBQH TP. Huế) có chung quan điểm đề nghị nghiên cứu bổ sung nguyên tắc minh bạch trong sử dụng AI, nhất là trường hợp AI tham gia ở mức độ đáng kể vào quá trình tạo nội dung.

Các đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm của nhà xuất bản và các bên liên quan trong kiểm tra, thẩm định và chịu trách nhiệm đối với nội dung có sử dụng AI, không để xảy ra tình trạng “đẩy trách nhiệm cho công nghệ” khi có sai sót.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đề nghị bổ sung quy định về trách nhiệm khi sử dụng AI trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử.

Theo đó, đối với tổ chức, cá nhân sử dụng AI để hỗ trợ tạo lập, biên tập, hiệu đính hoặc xử lý nội dung xuất bản phẩm điện tử, AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác và nội dung của xuất bản phẩm.