"Cột mốc văn hóa" nơi biên ải

Gửi hồn vào vách núi

Vào thế kỷ XVIII, khi giữ chức Đốc trấn ở Lạng Sơn, Ngô Thì Sỹ thường xuyên đi tuần thú khắp miền biên ải. Trong những chuyến đi ấy, ông không chỉ mang theo một tầm nhìn chiến lược, mà còn mang theo cả một tâm hồn của thi sĩ. Bởi vậy, cứ hễ đến nơi nào có cảnh đẹp là ông lại dừng chân để làm một bài thơ. Điều đặc biệt, thơ ông làm không để viết trên giấy, mà được khắc thẳng vào vách đá núi, cứ như để tiếng lòng được hòa cùng non nước.

Và trong số đó, tại vách đá của núi Nàng Tiên (thôn Háng Cáu, xã Quốc Khánh, tỉnh Lạng Sơn), giờ đây vẫn còn hiện hữu một bài thơ trên “Bia Kéo Lếch”, do Đốc trấn Ngô Thì Sỹ khắc năm 1779 trong một lần đi tuần thú.

Theo tìm hiểu, hiện ở Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn còn lưu lại một số tài liệu thể hiện về nội dung bài thơ của ông Ngô Thì Sỹ đã khắc trên Bia Kéo Lếch với nội dung như sau:

Phiên âm:

Du tử tuần hành đáo thử châu

Nhã tằng tín túc biến câu sưu

Sơn liên lưỡng quốc thanh phân giới

Thủy hối tam hà bích hợp lưu

Thu mã kiêm trường nhân tý lực

Đạo tàm các hảo địa cao sưu

Dân vô tật khẩu biên vô sự

Diễu võ hoàn quân kỷ thạch lưu.

Dịch thơ:

Du khách hành đến chốn này,

Lâng lâng trong dạ giấc ngon say,

Non xanh hai nước phân ranh giới,

Nước biếc ba dòng tụ lại đây.

Người, ngựa, thuyền bè, kho vô tận,

Tơ tằm, thóc lúa, ruộng xanh đầy,

Dân yên, biên ải bình vô sự,

Diệu võ hồi quan, tạc bia này.

Bài thơ trên với hai khổ thơ 4 câu, 7 chữ ngắn gọn, súc tích. Ngô Thì Sỹ đã đặc tả thật hoàn hảo cảnh sắc thiên nhiên của một làng quê biên giới xứ Lạng. Hơn nữa, đây không chỉ là dấu ấn của văn chương, mà còn mang ý nghĩa như một “cột mốc văn hóa” khẳng định chủ quyền thiêng liêng nơi phên dậu Tổ quốc. Đã hơn hai thế kỷ trôi qua, giữa những đổi thay của thời cuộc, “Bia Kéo Lếch” vẫn âm thầm như kể câu chuyện về hành trình giữ đất của các bậc tiền nhân.

Giữa núi rừng heo hút, những câu thơ ấy vừa mềm mại vừa bền bỉ. Chúng không mang vẻ uy nghiêm lạnh lùng của cột mốc bằng đá, nhưng lại có sức sống lâu dài hơn bởi vì chúng còn lưu giữ cả tâm hồn của người xưa khi khẳng định chủ quyền dân tộc không chỉ bằng gươm giáo, mà còn có thể bằng văn hóa, bằng tâm hồn.

Ông Hoàng Văn Páo, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa tỉnh Lạng Sơn cho biết: Có thể nói, di tích Nhị Thanh giống như “viên ngọc quý” của di sản văn hóa Lạng Sơn. Bởi vì đây là nơi gắn liền với công trạng cuối đời của Đốc trấn Ngô Thì Sỹ ở vùng đất biên cương này.

Trong khoảng thời gian Đốc trấn Ngô Thì Sỹ cai quản Lạng Sơn, ông thường xuyên đi “kinh lý” (đi thị sát) dọc từ đầu cho tới cuối của con sông Kỳ Cùng, trên đường đi, khi thấy địa điểm thích hợp là ông cho người tạc thơ văn Hán Nôm trên vách đá.

Và bài thơ khắc trên vách núi đá Nàng Tiên tại xã Quốc Khánh là bài thơ cuối cùng trong đợt tuần thú của ông nơi biên cương. Bài thơ ở “Bia Kéo Lếch” này đã như lời để khẳng định chủ quyền của người Việt.

“Không những vậy, bài thơ còn như là một “cột mốc văn hóa” không thể dịch chuyển. Bởi lẽ, nếu chỉ là cột mốc bằng bia đá bình thường thì có thể xê dịch được, nhưng khi đã khắc lời lên núi đá thì không ai có thể di chuyển được, đó mới là ý đồ về việc bảo vệ danh giới chủ quyền quốc gia của ông. Đây là tinh thần tự tôn dân tộc, nó như một “tượng vàng bia đá” lưu giữ lại cho hậu thế muôn đời”, ông Hoàng Văn Páo nhấn mạnh.

Giữ gìn hồn cốt của dân tộc

Trò chuyện với chúng tôi về Di tích lịch sử “Bia Kéo Lếch”, Trung tá Đặng Hùng Cường, Đồn trưởng Đồn Biên phòng Pò Mã tâm sự: Với những người lính Biên phòng, mỗi một cột mốc đều là máu thịt, là lý tưởng để cống hiến và bảo vệ. Những lý tưởng đó, cho dù chỉ là một tấc đất, phiến đá hay dòng chữ... đều là sự khẳng định thiêng liêng của Tổ quốc mà chúng tôi cần phải bảo vệ.

“Tôi mới về nhận nhiệm vụ công tác tại Đồn Biên phòng Pò Mã chưa lâu. Nhưng khi về đây, lần đầu đi qua khi Di tích lịch sử “Bia Kép Lếch” tôi đã cảm nhận được sự thiêng liêng qua từng câu chữ ở trên bia đá. Tôi nhận thấy những vần thơ không chỉ mang giá trị văn học, lịch sử sâu sắc mà còn thể hiện ý chí, khí phách và khẳng định chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng của dân tộc ta giữa non cao biên giới”.

Là lực lượng quản lý, bảo vệ chủ quyền an ninh biên giới quốc gia, cán bộ, chiến sĩ Đồn Biên phòng Pò Mã chúng tôi nhận thấy cần phải có trách nhiệm để tôn tạo và phát huy giá trị của di tích, nên đã phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền và Nhân dân địa phương cải tạo lại khuôn viên của Khu di tích lịch sử “Bia Kéo Lếch”.

Đặc biệt, trong 11 xã biên giới của tỉnh Lạng Sơn, chỉ có ở Quốc Khánh là có điểm di tích độc đáo này. “Cứ như có một cái “duyên ngầm” với điểm di tích Kéo Lếch, cái tâm đã thôi thúc tôi xuôi về Ninh Bình để tìm mua một cây Bồ Đề, rồi mang về trồng để bước đầu tạo thành khuôn viên cho di tích được trang trọng và sạch đẹp hơn”, Trung tá Đặng Hùng Cường chia sẻ thêm.

Chia sẻ với phóng viên, ông Hoàng Văn Trọng, Phó Chủ tịch UBND xã Quốc Khánh, tỉnh Lạng Sơn cho biết: Đối với xã Quốc Khánh từ khi thực hiện việc sáp nhập đơn vị hành chính, cấp ủy, chính quyền luôn quan tâm chỉ đạo các phòng ban chuyên môn trong công tác quản lý và tôn tạo những di tích lịch sử đã được công nhận trên địa bàn xã như: Di lích lịch sử Pác Lùng - Ký Làng; Hang Cốc Mười và chỗ Di tích lịch sử bia đá “Kéo Lếch” của Đốc trấn Ngô Thì Sỹ. Đặc biệt, Di tích lịch sử “Đá Kéo Lếch” đã được UBND tỉnh Lạng Sơn xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2002.

Hơn nữa, đây là địa bàn biên giới nên địa phương cũng nhận được sự hỗ trợ rất nhiều từ đơn vị Đồn Biên phòng Pò Mã trong việc tôn tạo và quản lý để lưu giữ những giá trị văn hóa của địa phương.