Những điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng sách giáo khoa

Theo NXBGDVN, nhu cầu SGK phát sinh trong năm học này tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu. Mức biến động lớn này khiến việc bổ sung sách trong thời gian ngắn gặp nhiều khó khăn, bởi quá trình sản xuất SGK cần được chuẩn bị từ nhiều tháng trước.

Một cuốn sách cần nhiều tháng để chuẩn bị

SGK phải trải qua nhiều công đoạn từ chuẩn bị vật tư, tổ chức đấu thầu, in ấn, đóng cuốn đến vận chuyển tới các trường học. NXBGDVN cho biết riêng quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện SGK cần tối thiểu khoảng 6 tháng. Nếu đặt in bổ sung muộn, thời điểm giao sách có thể phải đến tháng 2/2027.

Vì vậy, việc xác định nhu cầu từ sớm có ý nghĩa quan trọng đối với kế hoạch sản xuất và phân phối. Theo NXBGDVN, nhà xuất bản không có thẩm quyền và bộ máy để tự xác định số lượng học sinh cũng như nhu cầu SGK tại từng trường. Kế hoạch in, tái bản và phân phối phải dựa trên danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng được tổng hợp từ các Sở GDĐT, Phòng GDĐT và nhà trường. Khi dữ liệu đầu vào thay đổi hoặc được cung cấp chậm, kế hoạch cung ứng phía sau cũng bị ảnh hưởng.

Năm nay, quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu tại một số nơi cũng tác động đến việc tiếp nhận nhu cầu. Theo tài liệu của NXBGDVN, đến ngày 25/8/2026, tại TP Hồ Chí Minh vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách. Điều này khiến một bộ phận phụ huynh phải chuyển sang mua tại hệ thống bán lẻ vào thời điểm cận ngày khai giảng.

Chính sách hỗ trợ cần gắn với kế hoạch cung ứng

Một yếu tố khác được NXBGDVN đề cập là việc một số địa phương triển khai chính sách miễn phí SGK ngay trong năm học 2026-2027.

Nghị định 271/2026/NĐ-CP quy định lộ trình tiến tới miễn phí SGK bắt buộc từ năm học 2029-2030, đồng thời đặt ra yêu cầu về việc địa phương phê duyệt kế hoạch nhu cầu trước ngày 30/10 hằng năm để làm căn cứ lập dự toán và bảo đảm tiến độ giao sách.

Theo NXBGDVN, sau khi nhà xuất bản đã in và phát hành khoảng 80% sản lượng dự kiến cho năm học 2026-2027, có 10 địa phương công bố kế hoạch thực hiện miễn phí SGK ngay trong năm học này. Đến ngày 12/9, các địa phương này chưa triển khai được chính sách.

Tại tỉnh Khánh Hòa cho thấy rõ áp lực về thời gian. Ngày 27/8/2026, khoảng một tuần trước ngày khai giảng, HĐND tỉnh ban hành nghị quyết thực hiện miễn phí SGK cho học sinh vùng III, làm phát sinh thêm 342.868 bản. Trước đó, NXBGDVN đã cung ứng hơn 2 triệu bản theo đơn đặt hàng ban đầu của tỉnh.

Chính sách hỗ trợ người học và yêu cầu bảo đảm nguồn cung cần được tính toán đồng thời. Khi nhu cầu mới phát sinh quá sát thời điểm sử dụng, các công đoạn sản xuất và vận chuyển khó có thể hoàn thành trong thời gian ngắn.

Khi số liệu nhu cầu chưa đồng nghĩa với đơn hàng

Tại tỉnh Đắk Lắk cho thấy một điểm khác trong quá trình tổ chức cung ứng. Ngày 21/8/2026, Sở GDĐT tỉnh thông báo nhu cầu 2,31 triệu bản SGK miễn phí nhưng xác định đây mới là cơ sở để lập phương án, chưa thay thế đơn đặt hàng hoặc hợp đồng mua sách.

Ngày 27/8, NXBGDVN đề nghị địa phương chốt đơn hàng chính thức trước ngày 30/8 và thông tin rằng quá trình đấu thầu, in sách cần khoảng 6-7 tháng. Đến ngày 7/9, NXBGDVN cho biết đã cung ứng 6,8 triệu bản SGK cho Đắk Lắk, đạt 100% kế hoạch phát hành ban đầu, trong khi sách tại các cửa hàng vẫn còn. Trường hợp này cho thấy số liệu dự kiến về nhu cầu và đơn đặt hàng chính thức là hai bước khác nhau trong quá trình chuẩn bị nguồn cung.

Từ những trường hợp trên, có thể thấy tình trạng thiếu SGK cục bộ chịu tác động của nhiều yếu tố cùng lúc. Dữ liệu nhu cầu thay đổi, việc đăng ký tại trường chậm, chính sách hỗ trợ phát sinh muộn hoặc thủ tục mua sắm chưa hoàn tất đều có thể làm thay đổi kế hoạch cung ứng vốn được chuẩn bị từ trước.

Hoàn thiện cơ chế để chủ động hơn

Cũng theo thông tin từ NXBGDVN cung cấp, Bộ GDĐT đã nhìn nhận trách nhiệm trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung và thành lập tổ công tác phản ứng nhanh 24/7 để rà soát, điều phối, luân chuyển SGK giữa các địa phương. NXBGDVN cũng cho biết đã huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, đưa tổng lượng cung ứng lên gần 240 triệu bản vào giữa tháng 9/2026 và mở miễn phí hệ thống SGK điện tử để giáo viên, học sinh sử dụng tạm thời.

Những giải pháp này giúp xử lý nhu cầu trước mắt, nhưng để hạn chế tình trạng thiếu cục bộ trong những năm học tới, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp từ khâu dự báo đến mua sắm và cung ứng.

Trong đó, số liệu về học sinh và nhu cầu SGK cần được xác định chính xác, đầy đủ và đúng thời hạn. Những địa phương muốn triển khai chính sách miễn phí hoặc hỗ trợ SGK sớm hơn lộ trình chung cũng cần bảo đảm nguồn lực, thủ tục và thời gian thực hiện phù hợp.

NXBGDVN đồng thời đề xuất nghiên cứu cơ chế coi SGK là sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu, qua đó tạo điều kiện để chủ động hơn trong đặt hàng, bố trí ngân sách, dự trữ và điều tiết nguồn cung khi nhu cầu biến động.

Từ câu chuyện năm học 2026-2027, vấn đề đặt ra không chỉ là xác định trách nhiệm của từng khâu, mà quan trọng hơn là làm thế nào để các khâu vận hành đồng bộ. Một hệ thống cung ứng SGK ổn định cần dữ liệu chính xác, quyết định đúng thời điểm và sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, địa phương, nhà trường và đơn vị cung ứng.