Luật Thủ đô 2026: Từ "thực thi chính sách" đến "chủ động thiết kế chính sách"

Tăng quyền chủ động trong hoàn thiện thể chế

Trong bối cảnh Hà Nội hướng tới mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và hội nhập quốc tế, nhiều quy định pháp luật hiện hành chưa bao quát đầy đủ những yêu cầu đặc thù của Thủ đô. Luật Thủ đô năm 2026 đã thiết lập nhiều cơ chế mới, tạo dư địa để thành phố chủ động xây dựng và tổ chức thực hiện các chính sách phù hợp với thực tiễn.

Một trong những điểm mới nổi bật là quy định về nguyên tắc áp dụng pháp luật đối với Hà Nội. Theo Điều 5 Luật Thủ đô năm 2026, trường hợp có quy định khác nhau giữa Luật Thủ đô và luật, nghị quyết khác của Quốc hội về cùng một vấn đề thì áp dụng quy định của Luật Thủ đô.

Đáng chú ý, khoản 3 Điều 5 quy định, trường hợp văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước ở trung ương được ban hành sau khi Luật Thủ đô và các văn bản thi hành Luật có hiệu lực, nếu có cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn thì Hội đồng nhân dân TP. Hà Nội được quyết định việc áp dụng.

Cùng với đó, Điều 8 của Luật Thủ đô cho phép văn bản quy phạm pháp luật để thi hành Luật được quy định khác với văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước ở trung ương trong những trường hợp luật quy định.

Khoản 2 Điều 8 cũng nêu, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Chủ tịch UBND thành phố được ban hành văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh trình tự, thủ tục và thẩm quyền giải quyết một số thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp; thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Việc điều chỉnh không được làm phát sinh thêm thành phần hồ sơ, yêu cầu, điều kiện hoặc kéo dài thời gian giải quyết thủ tục hành chính.

Luật cũng cho phép thành phố quy định các biện pháp đặc thù để tổ chức, hướng dẫn thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội trong trường hợp Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ hoặc các bộ, ngành trung ương chưa ban hành văn bản hướng dẫn.

Nhiều chuyên gia cho rằng, việc trao thẩm quyền đặc thù trong xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật giúp Hà Nội phản ứng nhanh hơn trước những yêu cầu của thực tiễn, rút ngắn khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn, đồng thời vẫn bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và sự thống nhất của hệ thống pháp luật.

Thay đổi tư duy từ "thực thi" sang "thiết kế" chính sách

Đánh giá về những điểm mới của Luật Thủ đô năm 2026, bà Phạm Thị Thanh Hương, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP. Hà Nội cho biết, việc cho phép thành phố ban hành văn bản quy phạm pháp luật khác với quy định của cơ quan Trung ương trong một số trường hợp; được điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính và quy định các biện pháp đặc thù để tổ chức thi hành luật, nghị quyết của Quốc hội là những cơ chế chưa từng có tiền lệ.

Theo bà Hương, đây là bước phân quyền mạnh mẽ của Trung ương đối với Hà Nội, tạo hành lang pháp lý để thành phố chủ động, linh hoạt giải quyết kịp thời những vấn đề phát sinh từ thực tiễn, phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững. Quan trọng hơn, cơ chế này thể hiện sự chuyển đổi vai trò của Thủ đô từ "thực thi chính sách" sang "thiết kế chính sách", góp phần thực hiện trách nhiệm dẫn dắt, lan tỏa các mô hình thể chế phát triển.

Tuy nhiên, bà Hương nhấn mạnh, việc trao quyền không đồng nghĩa với việc Hà Nội được ban hành quy định theo ý chí chủ quan. Mọi cơ chế đặc thù phải bảo đảm tuân thủ Hiến pháp, đúng tinh thần phân quyền của Quốc hội, phù hợp với các nguyên tắc của Luật Thủ đô và có cơ sở chính trị, pháp lý, thực tiễn vững chắc. Do đó, quá trình xây dựng các văn bản phải được thực hiện chặt chẽ, gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực, giám sát và trách nhiệm giải trình.

Cùng chung quan điểm, ông Nguyễn Quốc Hoàn, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp) cho rằng, điểm đột phá của Luật Thủ đô năm 2026 là chuyển đổi căn bản vai trò của chính quyền Hà Nội từ "thực thi chính sách" sang "chủ động thiết kế chính sách".

Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, trước đây Hà Nội chủ yếu triển khai các cơ chế, chính sách do Trung ương ban hành theo hướng thống nhất trên phạm vi cả nước. Nay, thành phố được trao thêm thẩm quyền để chủ động xây dựng, lựa chọn và điều chỉnh chính sách phù hợp với yêu cầu phát triển và đặc thù của Thủ đô trong khuôn khổ pháp luật.

Ông nhận định, đây không chỉ là sự mở rộng về thẩm quyền mà còn là sự thay đổi trong tư duy lập pháp và quản trị, tạo điều kiện để Hà Nội linh hoạt ứng phó với những biến động nhanh của thực tiễn, rút ngắn khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn.

Có thể thấy, việc trao cơ chế đặc thù trong xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật không chỉ mở rộng quyền chủ động cho Hà Nội mà còn đánh dấu bước chuyển trong tư duy phân quyền, phân cấp giữa Trung ương và địa phương. Đây là nền tảng để Thủ đô chủ động kiến tạo chính sách, nâng cao chất lượng quản trị và phát huy vai trò đầu tàu, động lực phát triển của cả nước.