Xuân bắt đầu từ lòng biết ơn

Khi mùa xuân gõ cửa

Ngày đầu năm mới, khi đào rừng đã hồng lên trên sườn núi, bản làng người Thái ở miền Tây Nghệ An cũng rộn ràng chuẩn bị đón Bươn Chiêng - Tết Nguyên đán theo cách gọi của đồng bào. Không khí xuân đến chậm rãi, thấm dần vào từng nếp nhà sàn, từng con đường đất đỏ quanh co.

Với người Thái, Tết không chỉ là mốc chuyển giao năm cũ - năm mới, mà là thời khắc thiêng liêng để nhìn lại một chu kỳ lao động, để tri ân những gì đã nâng đỡ gia đình suốt mười hai tháng qua. Và trong danh sách những “ân nhân” ấy, con trâu luôn đứng ở vị trí đặc biệt.

Sáng mồng Một, khi sương còn phủ trắng thung lũng, gia chủ mang mâm lễ nhỏ ra chuồng trâu. Không cần nghi thức cầu kỳ, họ nhẹ nhàng chạm tay lên sừng trâu, khẽ khàng trò chuyện như với một người bạn thân thiết. Đó là nghi lễ Tày khốn quai - gọi hồn trâu.

Con trâu với người Thái không chỉ là sức kéo. Nó là người bạn đồng hành trên nương rẫy, là “của để dành” cho những ngày khó khăn. Suốt một năm dài, con trâu lặng lẽ cùng chủ vượt qua mưa nguồn, nắng lửa. Vì thế, ngày đầu năm là dịp để cảm ơn và cầu mong con vật khỏe mạnh, tránh được tai ương.

Những sợi chỉ đỏ được buộc lên sừng trâu, gửi gắm ước nguyện bình an. Giữa không gian tĩnh lặng của đại ngàn, nghi lễ giản dị ấy lại khiến lòng người chùng xuống. Xuân, hóa ra, bắt đầu từ sự biết ơn rất đỗi chân thành.

Dòng nước đầu năm và mái tóc rũ bỏ muộn phiền

Nếu buổi sáng mồng Một là thời khắc của lời tri ân gửi tới vật nuôi, thì đêm giao thừa và chiều cuối năm lại gắn với những nghi thức thanh lọc tâm hồn.

Trước thời khắc chuyển giao, phụ nữ trong bản rủ nhau ra suối thực hiện Lao păng - lễ gội đầu cuối năm. Họ mang theo nước vo gạo đã được ủ chua, thứ nước mộc mạc nhưng chứa đựng niềm tin sẽ cuốn trôi những điều không may của năm cũ.

Bên dòng suối mát lạnh, tiếng cười rộn ràng vang lên giữa núi rừng. Những mái tóc dài, đen óng được xả dưới làn nước trong veo. Không chỉ là làm đẹp, đó còn là nghi thức gột rửa âu lo, chuẩn bị tâm thế nhẹ nhõm bước sang năm mới.

Khi giao thừa vừa qua, trong màn sương mờ của sáng sớm, phụ nữ Thái lại chuẩn bị cho tục Tày nặm - lấy nước đầu năm. Những ống tre sạch được mang theo, lặng lẽ men theo lối mòn xuống suối nguồn.

Người Thái tin rằng dòng nước đầu năm là tinh khiết nhất, mang theo lộc trời. Nước ấy dùng để nấu cơm, pha trà, rửa mặt với ước mong đem lại sức khỏe và may mắn. Ai là người lấy nước sớm nhất sẽ gặp nhiều thuận lợi trong năm mới.

Khoảnh khắc múc từng ống nước giữa không gian tĩnh lặng của đại ngàn, người ta như cảm nhận rõ hơn nhịp thở của đất trời. Xuân ở đây không chỉ đến từ sắc hoa, mà từ sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.

Mâm cỗ Tết - nơi hương vị kể chuyện

Bươn Chiêng không thể thiếu mâm cỗ Tết nơi tinh hoa ẩm thực núi rừng được gửi gắm qua từng món ăn.

Nổi bật nhất là Pa pỉnh tộp cá nướng gập. Cá suối tươi được mổ dọc sống lưng, tẩm ướp gia vị rồi gập đôi thân cá lại trước khi nướng trên than hồng. Hương mắc khén, mắc dổi quyện trong khói bếp lan khắp gian nhà sàn. Vị cay tê nhẹ nơi đầu lưỡi hòa cùng vị ngọt đậm của thịt cá tạo nên dư vị khó quên.

Bên cạnh đó là Khẩu tôm đam, bánh chưng đen. Người Thái đốt rơm nếp hoặc cây mè lấy tro, lọc nước rồi trộn vào gạo nếp để tạo màu đen đặc trưng. Bánh có vị thanh, dẻo mềm, phảng phất mùi khói bếp và cỏ cây rừng, như gói trọn hương vị nương rẫy.

Trong mâm cỗ còn có Phắc nao - canh lá đắng. Vị đắng ban đầu có thể khiến người lạ e dè, nhưng khi đã quen sẽ cảm nhận được vị béo, vị ngọt đan xen. Người Thái quan niệm nếm vị đắng đầu năm để thêm mạnh mẽ, để sẵn sàng đối diện thử thách.

Và không thể thiếu Khẩu cắm xôi ngũ sắc rực rỡ. Những gam màu được tạo từ lá rừng: đỏ của lá cẩm, vàng của nghệ, xanh của lá gừng… Mỗi màu tượng trưng cho sự hài hòa của đất - nước - trời - con người. Đĩa xôi dẻo thơm đặt giữa mâm như bức tranh thu nhỏ của đại ngàn.

Bên ché rượu cần, câu chuyện năm cũ được kể lại, tiếng cười vang lên dưới mái nhà sàn. Trẻ nhỏ háo hức trong bộ váy áo mới, người già trầm ngâm nhắc chuyện xưa. Không khí xuân ấm áp lan tỏa từ gian bếp ra khắp bản làng.

Bươn Chiêng của người Thái miền Tây xứ Nghệ vì thế không chỉ là ăn Tết, chơi Tết. Đó là dịp để tri ân tổ tiên, tri ân con trâu, tri ân dòng suối và cả cộng đồng bản mường đã cùng nhau vượt qua một năm nhiều nhọc nhằn.

Giữa nhịp sống hiện đại đang dần thay đổi miền sơn cước, nhiều phong tục có thể giản lược, nhưng tinh thần của Bươn Chiêng vẫn vẹn nguyên: sống chậm lại, biết ơn nhiều hơn và gắn bó hơn với thiên nhiên.

Một lần ghé bản vào những ngày đầu năm, đứng giữa sương núi và khói bếp thơm nồng, mới hiểu rằng mùa xuân nơi đây không chỉ nở trên cành đào rừng. Xuân bắt đầu từ lòng người - từ sự trân trọng những điều bình dị nhất của cuộc sống đại ngàn.