Hành trình gọi tên những người lính chưa trở về

Hành trình gọi tên những người lính chưa trở về

Có những người mẹ mang theo nỗi chờ con đến cuối cuộc đời. Có những người con nay tóc đã bạc vẫn chưa biết cha mình nằm ở đâu. Và cũng có những người cháu đã đi qua hơn nửa đời người vẫn lặng lẽ đi tìm người thân giữa những tấm bia chưa tên.

Ở Quảng Ninh, hành trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ hôm nay không chỉ được viết bằng khoa học, mà còn bằng lòng tri ân và khát vọng đoàn tụ của biết bao gia đình.

Hơn 70 năm kể từ ngày người chú hy sinh, ông Đoàn Trường Sơn, thương binh 2/4 ở Hải Phòng, vẫn chưa một lần biết chính xác nơi người thân yên nghỉ. Một buổi sớm tháng Sáu, ông có mặt rất sớm tại nghĩa trang liệt sĩ Tràng An (phường Bình Khê, Quảng Ninh), lặng lẽ dõi theo từng công đoạn lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN.

Trong làn khói hương bảng lảng, người thương binh già đứng rất lâu trước những tấm bia chỉ khắc dòng chữ: “Liệt sĩ chưa biết tên”. Với ông, cũng như nhiều gia đình khác, điều mong mỏi nhất không phải là một nghi lễ lớn, mà là một ngày người thân được trở về bằng đúng tên tuổi của mình.

Liệt sĩ Đoàn Bá Số, chú ruột của ông Sơn, tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp, là thành viên Đội biệt động khu Hồng Quảng. Ông hy sinh năm 1952 trong một trận phục kích tại Đông Triều.

Hơn bảy thập kỷ trôi qua, gia đình vẫn chưa xác định được nơi an nghỉ. Theo lời kể của đồng đội, ông cùng ba chiến sĩ khác được chôn cất tạm trong rừng, sau hòa bình được quy tập về nghĩa trang nhưng đều chưa xác định được danh tính.

“Suốt nhiều năm, gia đình đi tìm nhưng chưa có kết quả. Hôm nay được chứng kiến việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ để phục vụ giám định ADN, chúng tôi thực sự xúc động. Chỉ mong với sự hỗ trợ của khoa học, các liệt sĩ sẽ sớm được trở về với đúng tên tuổi”, ông Sơn chia sẻ.

Cùng mang nỗi khắc khoải ấy là ông Vũ Xuân Viễn, 85 tuổi, ở phường Hiệp Hòa. Hơn 70 năm qua, ông vẫn miệt mài tìm phần mộ người cha là liệt sĩ Vũ Văn Oanh, hy sinh trong kháng chiến chống Pháp năm 1950. Đứng bên những phần mộ đang được lấy mẫu, người con tóc đã bạc nghẹn ngào bày tỏ mong muốn giản dị: chỉ mong còn đủ sức khỏe để một lần biết chính xác nơi cha mình đang nằm.

Bảy mươi năm là quãng thời gian đủ để một đứa trẻ thành ông lão, đủ để nhiều thế hệ trong một gia đình nối tiếp nhau đi tìm người thân. Nhưng chừng nào những tấm bia còn chưa có tên, chừng đó hành trình ấy vẫn chưa thể khép lại.

Những câu chuyện của ông Sơn, ông Viễn chỉ là hai trong rất nhiều cuộc tìm kiếm chưa có hồi kết. Điều mà các gia đình mong mỏi không phải những nghi lễ lớn lao, mà là biết chính xác người thân đang yên nghỉ ở đâu. Chỉ khi có tên tuổi, có quê quán, sự hy sinh mới được trở về trọn vẹn với ký ức của gia đình và lịch sử.

Chính từ những mong mỏi bình dị nhưng day dứt ấy, Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin” được triển khai trên phạm vi cả nước. Với nhiều gia đình, đó không chỉ là một chương trình công tác mà là niềm hy vọng được thắp lên sau nhiều thập kỷ mòn mỏi chờ đợi.

Những người đi tìm ký ức

Giữa hàng trăm phần mộ chưa xác định được danh tính, những cán bộ, chiến sĩ và lực lượng chuyên môn vẫn ngày đêm lặng lẽ làm việc với tinh thần trách nhiệm cao nhất.

Mỗi lần chiếc bay chạm xuống lớp đất đầu tiên, cả khu nghĩa trang dường như lặng đi. Không ai nói lớn. Mọi thao tác đều được thực hiện chậm rãi, cẩn trọng như thể trước mặt họ không phải một phần mộ vô danh, mà là người thân của chính mình. Sau phút mặc niệm, từng phần mộ được mở theo đúng quy trình kỹ thuật; từng mẫu hài cốt được lựa chọn, niêm phong, lập mã định danh rồi hoàn trả nguyên trạng phần mộ với sự tôn kính tuyệt đối.

Thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, đến ngày 1/7, Quảng Ninh đã có 10/15 địa phương hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định thông tin phục vụ giám định ADN. Toàn tỉnh hiện có 22 nghĩa trang liệt sĩ với khoảng 3.800 phần mộ, trong đó 803 phần mộ cần lấy mẫu sinh phẩm. Đến nay đã hoàn thành lấy mẫu 549 phần mộ, thu nhận 507 mẫu hài cốt để chuyển giám định, các địa phương còn lại đang khẩn trương triển khai, phấn đấu hoàn thành trước ngày 27/7/2026.

Ít ai biết rằng, phía sau mỗi mẫu hài cốt là một quy trình số hóa nghiêm ngặt. Ngay khi phần mộ được mở, Tổ số hóa đã có mặt để đối chiếu thông tin, ghi nhận hiện trạng, chụp ảnh từng công đoạn và cập nhật dữ liệu trực tiếp lên hệ thống quản lý. Hồ sơ giấy, hình ảnh hiện trường và dữ liệu điện tử phải khớp tuyệt đối để bảo đảm cơ sở khoa học cho việc giám định sau này.

Thiếu úy Trương Tuấn Nam, thành viên Tổ số hóa cho biết, chỉ một thông tin ghi nhận chưa chính xác hoặc một khâu phối hợp thiếu thống nhất cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình xác định danh tính. Vì vậy, mọi dữ liệu đều được kiểm tra, đối chiếu nhiều lần trước khi đồng bộ lên hệ thống.

Nếu ngoài nghĩa trang, mỗi mẫu sinh phẩm là một mắt xích của hành trình tìm lại danh tính, thì trong căn phòng lưu trữ của Ban Chính sách, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, những chồng hồ sơ cũ lại là chiếc chìa khóa mở ra hy vọng.

Bên cạnh những cuốn sổ đã ngả màu thời gian là hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử kết nối các phần mềm giải mã ký hiệu, phiên hiệu đơn vị và quản lý hồ sơ liệt sĩ. Mỗi ngày, cán bộ Ban Chính sách kiên trì tra cứu, chuẩn hóa, đối chiếu và bổ sung từng thông tin từ nhiều nguồn.

Theo Trung tá Nguyễn Dũng Hòa - cán bộ Ban Chính sách, Bộ CHQS tỉnh Quảng Ninh, khó khăn lớn nhất là nhiều hồ sơ được lập từ hàng chục năm trước, tài liệu thiếu hoặc không còn đầy đủ. Có trường hợp chỉ còn vài dòng dữ liệu, thậm chí không xác định được đơn vị hay địa điểm hy sinh. Nhưng đôi khi chỉ một ký hiệu đơn vị được giải mã chính xác hay một chi tiết nhỏ được bổ sung cũng có thể mở ra hướng xác minh mới, rút ngắn hành trình tìm kiếm một người lính đã nằm lại từ rất lâu.

Phát động chiến dịch tại Quảng Ninh vào tháng 5/2026, bà Nguyễn Thị Hạnh (khi đó là Phó Chủ tịch UBND tỉnh, nay là Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Quảng Ninh), Trưởng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh nhấn mạnh, việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ chính trị quan trọng mà còn là trách nhiệm thiêng liêng đối với các anh hùng liệt sĩ và thân nhân. Vì vậy, từng khâu từ lấy mẫu, số hóa, bảo quản đến bàn giao mẫu đều phải được thực hiện chặt chẽ, bảo đảm tiến độ nhưng vẫn giữ gìn sự tôn nghiêm đối với từng phần mộ.

Đằng sau những con số là cuộc chạy đua với thời gian. Càng lùi xa chiến tranh, điều kiện tự nhiên càng ảnh hưởng đến chất lượng mẫu hài cốt; nhiều thân nhân và nhân chứng lịch sử cũng đã tuổi cao. Mỗi ngày chiến dịch được đẩy nhanh là thêm một cơ hội để những mạch ký ức tưởng như đã đứt quãng có thể được nối lại.

Chiều dần buông trên nghĩa trang liệt sĩ Tràng An. Trước những hàng bia còn khuyết tên, làn khói hương vẫn lặng lẽ quyện trong gió.

Có những gia đình ra về mang theo hy vọng, cũng có những người vẫn nán lại thêm ít phút trước những phần mộ vô danh. Họ không mong điều gì lớn lao, chỉ mong một ngày người thân của mình được gọi đúng tên, để sau hơn nửa thế kỷ đợi chờ, những người lính đã ngã xuống được trở về trọn vẹn với gia đình, quê hương và lịch sử.

Và khi cái tên ấy được cất lên, không chỉ một phần mộ được xác định danh tính. Đó còn là ngày một gia đình khép lại hành trình chờ đợi, một dòng họ hoàn thành lời hứa với người đã khuất và một phần ký ức của dân tộc được trở về trọn vẹn. Có lẽ, đó cũng là ý nghĩa sâu xa nhất của hành trình hôm nay - hành trình gọi tên những người lính chưa trở về.