Độc đáo nghề “xem tướng” trâu bò và những cái đập tay thay lời cam kết

Chợ Nhe: Trăm năm giữ nhịp "hồn quê"

Chợ Nhe không chỉ đơn thuần là một cái tên địa danh, đối với người dân Can Lộc đó là một “chứng nhân” lịch sử, một biểu tượng của sự phồn vinh mộc mạc nơi làng quê. Lãnh đạo UBND xã Gia Hanh cho biết, ngôi chợ này đã tồn tại gần một thế kỷ. Trải qua bao biến thiên của thời gian, mặc cho những đổi thay của nhịp sống hiện đại, chợ Nhe vẫn bền bỉ "giữ lửa", nâng niu từng nét văn hóa nguyên sơ và cái tình quê đôn hậu đã thấm đẫm trong mạch ngầm di sản của người Hà Tĩnh bao đời nay.

Một tháng chợ họp 12 phiên nhưng “linh hồn” thực sự của Chợ Nhe nằm ở 6 phiên bán trâu bò diễn ra vào các ngày có đuôi số: 2, 7, 12, 17, 22 và 27 Âm lịch. Vào những ngày này, từ mờ sáng, con đường dẫn vào chợ đã bừng tỉnh bởi ánh đèn pin loang loáng và tiếng còi xe hối hả. Những chiếc xe tải chở đầy gia súc nối đuôi nhau đổ về từ Nghệ An, Thanh Hóa hay Quảng Bình, tạo nên một cảnh tượng náo nhiệt lạ thường giữa vùng quê vốn tĩnh mịch thường ngày.

Đặc biệt, bước sang tháng Chạp, Chợ Nhe không còn là nơi mua bán thuần túy, mà trở thành một lễ hội thu nhỏ nơi người ta tìm về để hít hà mùi rơm rạ, bùn đất và cảm nhận cái tình người hào sảng, chân chất.

Nghệ thuật “xem tướng” trâu bò

Giữa bãi đất rộng hàng ngàn mét vuông, hàng trăm con trâu, bò đứng sát nhau, việc chọn được một “ông cơ nghiệp” ưng ý là cả một nghệ thuật mà không phải ai cũng làm được. Với người nông dân, con trâu là đầu cơ nghiệp, mua nhầm một con vật “máu nóng” hay kén ăn đồng nghĩa với việc mất đi một năm lao động vất vả. Chính vì thế, tại Chợ Nhe, nghề “xem tướng” gia súc đã ra đời và trở thành một phần không thể thiếu.

Ông Nguyễn Văn Kiệm, một người đã có hơn 40 năm lăn lộn tại phiên chợ này và là một trong những "thầy tướng" có tiếng. Đứng trước một con bò, đôi mắt ông nheo lại, quan sát từng chi tiết nhỏ nhất. Ông chia sẻ: “Dân gian dạy rồi: "Mồm gầu dai, tai lá mít, đít lồng bàn". Con nào mồm rộng thì ăn khỏe, tai nhỏ như lá mít thì hiền lành, đít nở hậu như lồng bàn thì sức kéo tốt, mắn đẻ. Nhưng đó mới chỉ là cái vỏ ngoài. Người xem tướng giỏi còn phải nhìn vào xoáy lông, nhìn ánh mắt để biết con vật đó có ‘phản chủ’ hay không”.

Mỗi lượt “phán” của các “thầy tướng” như ông Kiệm thường được trả công từ 100.000 đến 300.000 đồng tùy vào độ “sộp” của khách và giá trị con vật. Đây là cái giá xứng đáng cho kinh nghiệm tích lũy qua nửa đời người, giúp người mua tránh được cảnh “tiền mất tật mang” khi gặp phải những con vật kén ăn hoặc khó nết. Giữa không khí Tết, vai trò của những “thầy tướng” càng thêm quan trọng bởi ai cũng muốn mang về nhà một “điềm may” khỏe mạnh để khởi đầu năm mới.

“Chốt” giá bằng cái đập tay – Bản sắc giao thương hào sảng

Nếu ở thành phố, mọi giao dịch đều cần hợp đồng, hóa đơn thì tại Chợ Nhe, sự tin tưởng được đặt lên hàng đầu. Văn hóa giao dịch ở đây diễn ra đơn giản nhưng lại vô cùng độc đáo. Thông thường, mỗi cuộc mua bán sẽ có một nhóm từ 3 đến 5 người vây quanh con vật. Sau khi xem xét kỹ lưỡng từ răng, móng đến xoáy lưng, bên mua bắt đầu trả giá.

Khi hai bên tìm được tiếng nói chung, một cái “đập tay” dứt khoát, vang dội sẽ được thực hiện thay cho mọi lời cam kết. Cái đập tay ấy không chỉ là chốt giá, mà còn là sự khẳng định danh dự của cả người bán lẫn người mua. Tiền trao tay, dây thừng dắt lại, con vật theo chủ mới lên xe ra về trong sự vui vẻ, hồ hởi.

Anh Trường, một thương lái kỳ cựu từ năm 2010, cười nói: “Phiên chợ cuối năm 2025 này, giá trâu bò có nhích hơn đôi chút vì nhu cầu thực phẩm Tết và con giống tăng cao. Nhưng ở đây không có chuyện thách giá trên trời. Thuận mua vừa bán, cái đập tay là xong. Làm ăn với nhau cả đời, gian dối chi vài đồng bạc để mất cái lộc đầu năm”. Hình ảnh những người đàn ông mặc áo khoác sờn vai, bàn tay thô ráp đập vào nhau dứt khoát giữa phiên chợ là minh chứng cho nét đẹp hào sảng của người dân chân chất từ bao đời.

Dù là phiên chợ dân gian nhưng công tác quản lý tại Chợ Nhe lại vô cùng nghiêm ngặt, đảm bảo an toàn cho bà con trước các dịch bệnh gia súc. Ông Đường Tùng Lâm – Trưởng BQL Chợ Nhe cho biết: “Chúng tôi yêu cầu mọi lái buôn tỉnh ngoài đều phải có giấy tờ kiểm dịch. Ở địa phương, trâu bò được tiêm phòng định kỳ 2 lần/năm. Khi giao dịch hoàn tất, BQL sẽ cấp phiếu xác nhận vận chuyển. Điều này giúp bà con yên tâm tuyệt đối khi mua gia súc về nuôi”.

Chính sự bài bản này đã tạo niềm tin cho những người như vợ chồng ông Linh (xã Hồng Lộc). Sáng sớm ngày 27 tháng Chạp, ông bà đã vượt hơn 20km đường gió rét để đến chợ. Sau một hồi cân nhắc và nhờ thầy xem tướng, ông bà đã chọn được đôi bê khỏe mạnh. Niềm vui của ông Linh cũng là niềm vui chung của hàng trăm người dân đến chợ, mang theo hy vọng về một năm mới sung túc, no đủ.

Khoảng 10 giờ trưa, phiên chợ bắt đầu vãn khách. Những chiếc xe tải lại nổ máy dắt trâu bò đi về các hướng, tỏa về các làng bản xa xôi. Bãi đất trống lại trở nên tĩnh lặng, chỉ còn vương lại mùi rơm và những dấu chân gia súc in hằn trên nền đất mềm.

Hiện nay, Chợ Nhe có lẽ là phiên chợ trâu bò duy nhất còn giữ được quy mô và bản sắc đặc trưng như vậy tại Hà Tĩnh. Người ta đến chợ không chỉ để buôn bán mà còn để tham khảo giá cả, trao đổi kinh nghiệm vỗ béo con vật hay đơn giản là để tìm lại một thói quen, một thú vui đi chợ phiên. Đi giữa tiếng cười nói rôm rả, nghe tiếng "chốt" giá vang dội, người ta mới thấy hết được sức sống mãnh liệt của văn hóa cộng đồng.

Chợ Nhe chính là một "bảo tàng sống", nơi lưu giữ những giá trị truyền thống quý báu của con người Hà Tĩnh. Giữa nhịp sống hối hả và những đổi thay của thời đại, những phiên chợ như thế này vẫn bền bỉ chảy như mạch ngầm, nhắc nhở chúng ta về sự trung thực, tình người và những giá trị lao động đích thực.