Hát Sắc bùa - Thanh âm của may mắn và khát vọng an lành

Điệu hát của tâm linh và ước nguyện an lành

Hát Sắc bùa (hay còn gọi là xướng sắc bùa) là một hình thức văn hóa dân gian độc đáo, mang đậm tính diễn xướng nghi lễ. Khác với nhiều loại hình dân gian có thể biểu diễn quanh năm, Sắc bùa chỉ thực sự "sống" vào dịp Tết Nguyên đán. Với người dân Kỳ Anh, đặc biệt là ở các xã trước đây như Kỳ Hải, Kỳ Thư, Kỳ Tân... nếu ngày Tết thiếu đi tiếng trống Sắc bùa thì dường như hương vị mùa xuân vẫn chưa thực sự trọn vẹn.

Loại hình nghệ thuật này không thuần túy là giải trí mà mang trong mình yếu tố tâm linh sâu sắc. "Sắc" nghĩa là tươi tốt, "Bùa" là bùa chú cầu an. Hát Sắc bùa chính là hát để chúc mừng, để dán bùa trừ tà và cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, vật thịnh người lành, cuộc sống an vui, hạnh phúc. Khi công việc đồng áng đã vơi đi, người dân tạm gác lại lo toan thường nhật để sửa soạn nhà cửa và nôn nao chờ đón đội hát Sắc bùa đến "mở cửa" cho một năm mới đại cát.

Một đội Sắc bùa thông thường có từ 6 đến 12 người, nếu quy mô lớn hơn sẽ được gọi là "phường bùa". Đội hình này được tổ chức chặt chẽ với các vai trò chuyên biệt: một người cai sắc (trưởng đoàn), một người tróc quỹ, một người đánh trống, một người gõ phách, một người đọc thần chú và đội đồng ca.

“Linh hồn” của phường bùa chính là người cai sắc. Đây phải là bậc cao niên hoặc người có uy tín, nhanh nhẹn, thông minh và đặc biệt là phải thông thạo các bài hát chúc mừng. Cái tài của người cai sắc nằm ở khả năng ứng khẩu. Tùy vào gia cảnh của chủ nhà mà người cai sắc sẽ ca những lời chúc phù hợp. Nếu nhà làm nông, lời ca sẽ hướng về mùa màng bội thu; nếu nhà làm nghề dâu tằm, lời hát sẽ chúc cho kén vàng lụa tốt; nếu nhà có người già, lời chúc sẽ là "Bách niên giai lão"… Sự linh hoạt này khiến hát Sắc bùa luôn tươi mới, lôi cuốn và không bao giờ nhàm chán.

Hành trình gieo lộc đêm giao thừa

Quy trình của một phường bùa rất nghiêm ngặt. Công tác luyện tập bắt đầu từ đầu tháng Chạp. Đêm 30 Tết là thời điểm quan trọng nhất. Sau khi làm lễ cầu sắc tại đình chùa để thờ thần tổ, tổ cô hoặc những người có công với quê hương, đúng thời khắc Giao thừa bước sang năm mới, phường bùa bắt đầu “xuất quân”.

Trên đường đi, đoàn vừa đi vừa hát, đánh trống, chiêng, thanh la, sính tiền rộn rã. Sức hấp dẫn của Sắc bùa là sự cộng hưởng tuyệt vời giữa âm nhạc dân gian và lời ca mộc mạc nhưng ý nghĩa. Khi đến trước cổng nhà, người cai sắc xướng lời "mở ngõ":

“Đầu xuân năm mới, trai chúng tôi đến mừng tuổi gia đình. Trên kính lạy tiên tổ, tiên linh phù hộ độ trì cho con cháu được an khang thịnh vượng. Sang năm mới kính chúc gia đình gặp nhiều may mắn. Cầu tài thì đắc lộc, cầu bình an thì được bình an”…

Sau khi chủ nhà mở cửa nghênh đón, đội hình tiến vào trước bàn thờ gia tiên. Người cai sắc làm thủ tục vái lạy, sau đó cùng đội đồng ca hát các bài chúc xuân. Một nghi thức không thể thiếu là dán lá bùa lên cột nhà. Lá bùa mang thông điệp cầu phúc như một sự cam kết tâm linh cho sự bình yên của gia đình trong năm mới. Sự giao thoa giữa lời hát của phường bùa và lời đáp từ của chủ nhà tạo nên một cuộc thi thố tài năng đầy hấp dẫn, thắt chặt tình làng nghĩa xóm.

Tại phường Hải Ninh, phong trào hát Sắc bùa đang có những bước tiến triển mạnh mẽ. Phường sắc bùa thôn Nam Hải vốn đã nổi tiếng từ lâu với những nghệ nhân lão niên như cụ Hoàng Xuân Tùng, cụ Phan Thọ, cụ Nguyễn Bách... Những người "giữ lửa" này không chỉ hát vì niềm vui tuổi già mà còn vì trách nhiệm đau đáu với di sản của cha ông.

Mới đây, một tín hiệu phấn khởi khác là sự ra đời của đội hát múa Sắc bùa tại thôn Trung Hải với 8 thành viên là các cụ lão niên. Những buổi biểu diễn ra mắt của đội đã làm rộn ràng cả một vùng quê, khơi dậy niềm tự hào trong lòng mỗi người dân. Khuôn mặt của các thành viên phường bùa ai nấy đều rạng rỡ, bởi họ biết rằng sự hiện diện của mình chính là hiện thân của may mắn, là người mang niềm vui đến cho mọi nhà.

Nhận thức được giá trị vô giá của hát Sắc bùa, ngành văn hóa địa phương đã và đang triển khai nhiều kế hoạch thực tế để khôi phục và phát huy điệu hát này. Không để di sản chỉ nằm trong bảo tàng hay trí nhớ của người già, chính quyền các cấp đã thực hiện "trẻ hóa" Sắc bùa.

Hiện nay, ngoài các đội lão niên, Kỳ Anh đã hình thành được các đội Sắc bùa phụ nữ và đặc biệt là các đội thiếu nhi từ 10 đến 12 tuổi. Các em nhỏ được các nghệ nhân truyền dạy tận tình cách gõ nhịp sinh tiền, cách luyến láy câu hát. Thậm chí, nhiều em học sinh trung học phổ thông cũng tranh thủ những ngày giáp Tết để tập luyện cùng phường bùa.

Ngành giáo dục cũng đóng vai trò then chốt khi đưa hát Sắc bùa vào các tiết ngoại khóa. Việc đưa văn hóa dân gian vào trường học không chỉ giúp các em hiểu về cội nguồn mà còn tạo ra một lớp kế cận vững chắc, đảm bảo rằng tiếng trống Sắc bùa sẽ không bao giờ tắt mỗi dịp tết đến xuân về.

Kỳ vọng về một tương lai bền vững

Hát Sắc bùa hôm nay đã không còn bó hẹp sau lũy tre làng. Nó đã xuất hiện trang trọng tại các kỳ liên hoan, hội diễn văn nghệ và các sự kiện chính trị lớn của địa phương. Với các làn điệu mới được sáng tác, Sắc bùa còn góp phần tuyên truyền về công cuộc xây dựng nông thôn mới, đổi mới quê hương, đất nước.

Tuy nhiên, để điệu hát này phát triển bền vững, rất cần sự quan tâm hơn nữa từ cấp ủy và chính quyền các cấp thông qua các chính sách hỗ trợ kinh phí, trang phục, nhạc cụ và nghệ nhân. Việc bảo tồn Sắc bùa không chỉ là giữ lại một điệu hát, mà là giữ lại "hồn cốt" của ngày Tết quê hương, giữ lại sợi dây kết nối cộng đồng bền chặt.

Một mùa xuân mới lại về, tiếng trống, tiếng thanh la lại vang lên giòn giã, thúc giục lòng người. Trong màn đêm đêm giao thừa, giữa cái se lạnh của tiết xuân, hình ảnh những phường bùa rạng rỡ đi chúc Tết đã trở thành biểu tượng của hy vọng, khát vọng an lành.