Trẻ em và mạng xã hội: Không thể chỉ trông chờ vào khả năng tự kiểm soát

Một chiếc điện thoại có thể mở ra cả một thế giới. Trẻ có thể học tập, trò chuyện với bạn bè, sáng tạo nội dung và tìm kiếm những kiến thức mới. Nhưng cũng trên màn hình ấy, những video ngắn nối tiếp video ngắn, lượt thích, bình luận và những nội dung liên tục được đề xuất có thể giữ trẻ ở lại lâu hơn dự định.

Với người trưởng thành, việc đặt điện thoại xuống đôi khi đã không dễ. Với một đứa trẻ đang trong quá trình phát triển tâm lý và khả năng tự kiểm soát, câu chuyện càng đáng được quan tâm.

Khi mạng xã hội gần như trở thành “cả thế giới”

Tại hội thảo “Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên: Một vấn đề cấp thiết cần hành động”, PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhìn nhận không gian số mang lại nhiều cơ hội để trẻ học tập, kết nối, sáng tạo và thể hiện bản thân. Nhưng trẻ cũng phải đối mặt với nhiều áp lực từ mạng xã hội (MXH) trong giai đoạn tâm lý và não bộ đang phát triển mạnh.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, tuổi vị thành niên là giai đoạn chuyển tiếp với nhiều thay đổi về sinh học, tâm lý và xã hội. Não bộ chưa phát triển hoàn thiện, khả năng tự kiểm soát còn hạn chế, trong khi nhu cầu được bạn bè công nhận tăng lên. Trẻ cũng nhạy cảm hơn trước đánh giá của người khác.

Vì vậy, những gì diễn ra trên mạng có thể tác động tới cảm xúc, lòng tự trọng và quá trình hình thành bản sắc cá nhân của trẻ.

Những khảo sát được chuyên gia dẫn tại hội thảo cũng cho thấy mức độ hiện diện đáng kể của MXH trong đời sống học sinh.

Một khảo sát với 1.015 học sinh THCS và THPT tại ba miền ghi nhận 90% số học sinh tham gia khảo sát sử dụng TikTok. Một khảo sát khác với 462 học sinh lớp 6-9 tại bốn trường THCS ở Hà Nội và Ninh Bình ghi nhận 42% sử dụng Facebook ở mức thường xuyên đến rất thường xuyên.

Đáng chú ý, theo thông tin được chuyên gia công bố, 22% số học sinh trong khảo sát liên quan sử dụng mạng xã hội hơn 6 giờ mỗi ngày.

Những số liệu trên phản ánh kết quả trong phạm vi các mẫu khảo sát, không đại diện cho toàn bộ học sinh Việt Nam. Nhưng chúng cho thấy một thực tế cần được quan tâm: với một bộ phận trẻ, thế giới trên màn hình đang chiếm một khoảng thời gian đáng kể trong ngày.

Khi màn hình bắt đầu lấy đi những điều quan trọng

Không phải cứ sử dụng MXH nhiều là trẻ sẽ gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần. MXH cũng không chỉ mang đến những tác động tiêu cực.

Điều cần cảnh báo là khi việc sử dụng bắt đầu lấn át những hoạt động thiết yếu đối với sự phát triển của trẻ.

PGS.TS Trần Thành Nam lưu ý, khi màn hình thay thế phần lớn những tiếp xúc trực tiếp, trẻ có thể mất đi cơ hội rèn luyện kỹ năng xã hội. Việc ngồi lâu trước màn hình còn làm giảm thời gian vận động và có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Bắt nạt trực tuyến cũng là một nguy cơ đáng lưu ý. Nội dung xúc phạm trên môi trường mạng có thể lan truyền nhanh, tồn tại lâu và tiếp tục tác động đến trẻ ngay cả khi các em đã rời trường học.

Một vấn đề khác đáng quan tâm là khoảng cách giữa những gì trẻ đang trải qua và những gì người lớn nhận biết.

Theo khảo sát của UNICEF, khoảng 22% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần nhưng chỉ 8% tiếp cận dịch vụ hỗ trợ.

Các chuyên gia cho rằng bảo vệ trẻ không thể chỉ bằng việc giới hạn thời gian sử dụng điện thoại. Trẻ cần được trang bị khả năng nhận diện vấn đề, ứng phó và tìm kiếm sự hỗ trợ khi chịu áp lực từ thế giới số.

Australia đặt trách nhiệm lên các nền tảng

Trước những lo ngại về an toàn và sức khỏe của trẻ trong môi trường số, Australia đã lựa chọn một biện pháp mạnh.

Từ ngày 10/12/2025, Facebook, Instagram, TikTok, YouTube, Snapchat, Threads, X, Reddit, Twitch và Kick thuộc nhóm nền tảng phải thực hiện các biện pháp hợp lý để ngăn người Australia dưới 16 tuổi tạo hoặc duy trì tài khoản.

Cơ quan An toàn trực tuyến Australia (eSafety) cũng nhấn mạnh chính sách này là trì hoãn việc có tài khoản mạng xã hội, thay vì cấm hoàn toàn.

Người dưới 16 tuổi vẫn có thể tiếp cận những nội dung công khai không yêu cầu đăng nhập. Nhiều dịch vụ nhắn tin, trò chơi trực tuyến, giáo dục và y tế không thuộc phạm vi hạn chế.

Một điểm đáng chú ý là trách nhiệm thực thi được đặt lên các nền tảng, không phải trẻ em hay cha mẹ.

Doanh nghiệp không thực hiện những biện pháp hợp lý có thể đối mặt với mức phạt dân sự lên tới 54,6 triệu AUD.

Những con số đầu tiên sau khi quy định có hiệu lực cho thấy quy mô của chính sách này.

Theo eSafety, khoảng 4,7 triệu tài khoản được xác định thuộc người dưới 16 tuổi đã bị các nền tảng hạn chế hoặc loại bỏ quyền truy cập tính đến giữa tháng 12/2025.

Australia đang tiếp tục giám sát việc thực thi và đánh giá tác động của chính sách.

Việt Nam cũng đang tăng “hàng rào” bảo vệ trẻ

Tại Việt Nam, bảo vệ trẻ trên môi trường số đã được đặt ra trong hệ thống pháp luật.

Đối với trò chơi điện tử trên mạng, Nghị định 147/2024/NĐ-CP hiện quy định doanh nghiệp phải có hệ thống kỹ thuật quản lý thời gian chơi của người dưới 18 tuổi.

Theo đó, thời gian chơi không quá 60 phút đối với từng trò chơi và không quá 180 phút/ngày đối với tất cả trò chơi dành cho người dưới 18 tuổi do doanh nghiệp cung cấp.

Đối với người chơi dưới 16 tuổi, cha, mẹ hoặc người giám hộ đăng ký tài khoản bằng thông tin của mình và có trách nhiệm giám sát, quản lý thời gian chơi cũng như nội dung trò chơi trẻ truy cập.

Một bước quản lý chặt hơn đang được đề xuất

Tại dự thảo nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 147/2024/NĐ-CP, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất doanh nghiệp phải có hệ thống kỹ thuật bảo đảm quản lý thời gian chơi trong ngày của người dưới 16 tuổi không quá 60 phút/ngày đối với tất cả trò chơi dành cho người dưới 16 tuổi do doanh nghiệp cung cấp.

MXH và trò chơi điện tử là hai loại hình khác nhau, phạm vi điều chỉnh cũng khác nhau. Vì vậy, không thể lấy quy định về thời gian chơi game để hiểu thành giới hạn thời gian trẻ sử dụng MXH.

Tuy nhiên, từ những chính sách đang được đặt ra có thể thấy yêu cầu bảo vệ trẻ trong môi trường số ngày càng được quan tâm.

Đừng chỉ hỏi con: “Hôm nay dùng điện thoại mấy tiếng?”. Với mỗi gia đình, chờ đến khi xuất hiện vấn đề nghiêm trọng mới can thiệp là quá muộn.

Nhưng quản lý trẻ cũng không thể chỉ là giật chiếc điện thoại khỏi tay con hoặc đặt ra một con số cứng nhắc về thời gian sử dụng.

Cha mẹ cần biết con đang làm gì trên mạng

Con có thường xuyên thức khuya vì điện thoại? Việc học có bị gián đoạn? Thời gian vận động có giảm? Trẻ có ngày càng ít giao tiếp trực tiếp? Có bị xúc phạm hoặc bắt nạt trên mạng? Tâm trạng có thay đổi rõ rệt sau khi sử dụng mạng xã hội?

Đó là những điều cần được quan tâm bên cạnh thời gian sử dụng màn hình.

Gia đình cũng cần tạo ra những khoảng thời gian không có điện thoại: trong bữa ăn, trước giờ ngủ hoặc trong những hoạt động chung.

Quan trọng hơn, cha mẹ phải duy trì được sự trò chuyện và tin cậy để khi gặp vấn đề trên mạng, người trẻ biết mình có thể tìm đến ai.

Rất khó yêu cầu một đứa trẻ rời màn hình trong bữa cơm nếu cha mẹ vẫn liên tục kiểm tra điện thoại.

Không thể để trẻ một mình trước thế giới số

Australia đã đặt trách nhiệm pháp lý đáng kể lên các nền tảng MXH. Việt Nam đã có quy định quản lý thời gian chơi game đối với người dưới 18 tuổi và đang xem xét một đề xuất chặt hơn với người dưới 16 tuổi.

Các cách tiếp cận khác nhau về phạm vi và mức độ, nhưng cùng đặt ra một câu hỏi lớn: Ai phải chịu trách nhiệm bảo vệ trẻ trong thế giới số?

Câu trả lời không thể chỉ là chính đứa trẻ. Gia đình phải đồng hành. Nhà trường cần trang bị kỹ năng số và kỹ năng ứng phó. Doanh nghiệp công nghệ phải thực hiện trách nhiệm bảo vệ người dùng trẻ tuổi. Cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện chính sách dựa trên thực tiễn và bằng chứng khoa học.

Còn trẻ cần được hướng dẫn để từng bước hình thành khả năng tự bảo vệ mình. Bởi mục tiêu cuối cùng không phải là đưa trẻ ra khỏi thế giới số.

Điều cần thiết là giúp các em bước vào thế giới ấy an toàn hơn, biết dừng đúng lúc, biết tìm kiếm sự giúp đỡ và không để màn hình lấy mất giấc ngủ, sức khỏe, việc học tập cùng những mối quan hệ thực trong cuộc sống.