Thổi hồn vào di sản

Giữ hồn rối cạn Tế Tiêu

Ở phường rối Tế Tiêu (xã Mỹ Đức, Hà Nội), nghệ nhân Phạm Công Bằng là người dành trọn tâm huyết cho nghệ thuật múa rối truyền thống, đặc biệt là rối cạn, loại hình độc đáo đã tồn tại hàng trăm năm nơi đây.

Không ồn ào, náo nhiệt như phố thị, nơi đây giữ cho mình một khoảng lặng rất riêng, khoảng lặng của ký ức văn hóa được gìn giữ qua hàng trăm năm. Trong không gian ấy, nghệ thuật múa rối cạn, loại hình hiếm hoi còn tồn tại ở Thủ đô, vẫn được nâng niu, bảo tồn và thổi hồn sống động.

Nếu nhắc đến múa rối Hà Nội, nhiều người sẽ nhớ tới những phường rối nước nổi tiếng như Đào Thục hay Chàng Sơn. Thế nhưng, Tế Tiêu là ngôi làng duy nhất của Thủ đô còn bảo lưu được cả múa rối nước và rối cạn, trong đó rối cạn chính là “báu vật” độc đáo, mang bản sắc riêng không thể trộn lẫn.

Theo các tư liệu văn hóa, rối cạn Tế Tiêu ra đời cách đây khoảng 400 năm, gắn với tên tuổi ông Trần Triều Đông, người có công khai hoang lập làng và sáng tạo, truyền dạy nghệ thuật múa rối cho cư dân địa phương. Trải qua nhiều biến cố lịch sử, chiến tranh và những thay đổi của đời sống xã hội, loại hình nghệ thuật này từng có giai đoạn bị gián đoạn, đứng trước nguy cơ mai một.

Hiện nay, phường rối Tế Tiêu sở hữu hơn 100 trò rối cạn cùng hàng trăm trò rối nước, tạo nên kho tàng tích trò dân gian phong phú. Năm 2021, rối cạn Tế Tiêu chính thức được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt của loại hình nghệ thuật này trong đời sống văn hóa dân tộc.

Nhắc tới rối cạn Tế Tiêu hôm nay, không thể không nhắc đến nghệ nhân Phạm Công Bằng, người được xem là “trụ cột” của phường rối, tiếp nối tâm huyết của cha mình là cụ Phạm Văn Bể, nghệ nhân có công lớn trong việc phục hồi và phát triển rối cạn sau những năm tháng mai một.

Sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống gắn bó với nghề rối, nghệ nhân Phạm Công Bằng sớm được cha truyền dạy từ những công việc nhỏ nhất: sửa chữa quân rối, chạm khắc gỗ, tìm hiểu tích trò, cách điều khiển rối sao cho có hồn. Với anh, mỗi con rối không đơn thuần là một sản phẩm thủ công, mà là một “nhân vật sống”, mang theo câu chuyện, tính cách và hơi thở văn hóa dân gian.

Năm 2001, nghệ nhân Phạm Công Bằng cùng cụ Phạm Văn Bể xây dựng Thủy đình Tế Tiêu, không gian biểu diễn và sinh hoạt văn hóa cộng đồng của phường rối. Công trình được hình thành từ nguồn hỗ trợ của Quỹ Ford Việt Nam cùng sự tạo điều kiện về quỹ đất của địa phương. Từ đó, nơi đây không chỉ là nơi biểu diễn, mà còn trở thành “ngôi nhà chung” nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật rối truyền thống cho nhiều thế hệ.

Sau khi cụ Phạm Văn Bể qua đời năm 2016, ở tuổi 92, nghệ nhân Phạm Công Bằng tiếp tục thực hiện tâm nguyện của cha: giữ nghề, truyền nghề, làm mới nghề. Anh vừa là nghệ nhân tạo hình quân rối, vừa là người dàn dựng kịch bản, hướng dẫn biểu diễn và trực tiếp truyền dạy cho lớp trẻ trong làng.

Mạch nguồn di sản

Điểm đặc sắc của rối cạn Tế Tiêu nằm ở rối tuồng, nét riêng hiếm có so với nhiều phường rối khác. Trong khi phần lớn các làng rối chủ yếu diễn tích chèo, rối Tế Tiêu lại đưa các trích đoạn tuồng cổ vào sân khấu rối một cách sáng tạo và nhuần nhuyễn.

Những tích trò quen thuộc như Chém Tá Trích (Sơn Hậu), Thoát Hoan chui ống đồng, Thánh Gióng đánh giặc Ân, Thạch Sanh chém Trăn Tinh, Lê Phụng Hiểu đánh hổ… được tái hiện sinh động qua từng động tác rối, tiếng trống, lời hát. Mỗi vở diễn chỉ kéo dài vài phút nhưng đòi hỏi sự luyện tập công phu, phối hợp nhịp nhàng giữa người điều khiển rối, nhạc công và người dẫn chuyện.

Âm nhạc trong rối cạn Tế Tiêu mang đậm bản sắc dân tộc, sử dụng các nhạc cụ truyền thống như nhị, đàn tam, trống cái, trống con, não bạt. Lời hát được chắt lọc từ nhiều loại hình nghệ thuật dân gian như tuồng, chèo, hát văn, quan họ, tạo nên một không gian nghệ thuật vừa mộc mạc, vừa giàu chiều sâu văn hóa.

Hiện nay, phường rối Tế Tiêu có gần 20 thành viên thường xuyên tham gia biểu diễn, phần lớn là người dân trong làng, từ các bậc cao niên đến thanh thiếu niên. Thu nhập từ mỗi buổi diễn không cao, chủ yếu mang tính bồi dưỡng, nhưng các thành viên vẫn gắn bó bằng tình yêu nghề và ý thức gìn giữ di sản. “Rối cạn không mang lại thu nhập ổn định, nhưng đó là di sản của cha ông, là một phần máu thịt của làng quê này. Nếu mình không giữ, không truyền lại cho thế hệ sau thì sẽ có lỗi với tổ tiên”, nghệ nhân Phạm Công Bằng chia sẻ.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại, việc thu hút lớp trẻ tham gia học nghề rối là thách thức không nhỏ. Tuy vậy, bằng sự kiên trì, các nghệ nhân Tế Tiêu vẫn từng bước gieo mầm tình yêu nghệ thuật truyền thống thông qua các buổi biểu diễn dịp lễ, Tết, hội làng, cũng như các chương trình giao lưu văn hóa.

Tết đến, xuân về, những con rối gỗ lại chuyển mình theo tiếng nhạc rộn ràng. Mỗi động tác, mỗi tích trò không chỉ mang tính giải trí, mà còn gửi gắm những bài học đạo lý, những giá trị nhân văn sâu sắc của người Việt: lòng yêu nước, sự thủy chung, nghĩa tình làng xóm.

Giữa dòng chảy hiện đại, rối cạn Tế Tiêu vẫn lặng lẽ tồn tại như một mạch nguồn văn hóa bền bỉ. Đó không chỉ là câu chuyện của một làng nghề, mà còn là minh chứng cho sức sống của di sản khi có những con người tâm huyết đứng ra gìn giữ. Dương Dũng - Minh Lý