Thắp sáng một vùng biên - Bài 2: Sinh kế bền, lòng dân vững

An cư lạc nghiệp

Với người Cơ Tu, sinh kế bao đời nay đều gắn với nương rẫy. Việc rời sườn đồi, khe suối đến nơi ở mới không chỉ là di dời nhà cửa, mà là bắt đầu lại cách làm ăn. Ở đó, “an cư” buộc phải đi cùng “lạc nghiệp” - có chỗ ở ổn định nhưng cũng cần một sinh kế phù hợp để bám trụ lâu dài.

Chủ tịch UBND xã Hùng Sơn Zơrâm Buôn khẳng định, quan điểm của địa phương là “an cư phải gắn với lạc nghiệp”. Nhiều giải pháp đã được triển khai nhằm hỗ trợ người dân phát triển sản xuất, từ định hướng cây trồng, vật nuôi đến tập huấn kỹ thuật, phòng chống dịch bệnh.

Xã cũng lồng ghép chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, xây dựng nông thôn mới để tăng nguồn lực hỗ trợ. Đồng thời khuyến khích lao động trẻ tham gia xuất khẩu lao động.

Tuy vậy, ông Buôn cũng nhìn nhận, việc phát triển sinh kế hộ gia đình trên địa bàn xã vẫn còn nhiều rào cản, đơn cử như việc tìm đầu ra cho nông sản. Ví dụ đối với đẳng sâm, người dân thu hoạch nhưng không biết tiêu thụ ở đâu, trong khi xã không có chợ. Giá cả cũng bấp bênh, có lúc bán được 200.000 đồng/kg, có lúc lại chỉ còn 50.000 đồng/kg.

Thêm nữa, trong một hộ gia đình, cái gì cũng làm, từ trồng sắn, làm rẫy, làm ruộng, trồng bắp, trồng chuối,… nhưng làm nhiều thì cũng không biết bán cho ai, bán ở đâu. Từ thực trạng đó nên người dân dần quen với việc chỉ làm theo kiểu tự cung tự cấp, làm đủ ăn.

Giấc mơ đưa nông sản về phố

Manh mún, nhỏ lẻ là thực trạng kéo dài trong sản xuất nông nghiệp ở Hùng Sơn. Giá cả nông sản bấp bênh, đầu ra gặp nhiều khó khăn, cùng với đó là thiên tai, dịch bệnh, trong khi thu nhập của đại bộ phận người dân phụ thuộc nông nghiệp.

Nhưng rồi, nhiều tia sáng đã bắt đầu le lói sẵn sàng phá vỡ rào cản trên. Từ những nương rẫy quen thuộc, một hướng đi mới dần hình thành - nơi nông sản không chỉ để dùng, mà còn để đi xa.

Hùng Sơn hiện có 4 sản phẩm OCOP đạt 3 sao thì hộ Koor Thị Nghệ (thôn Ating) - HTX NNST Rừng xanh rau sạch có đến 3 sản phẩm, đó là Đậu đỏ K7, Măng khô Tây Giang, Táo mèo sấy khô Tây Giang. Trước kia, chị Nghệ nhận thấy địa phương có nhiều nông sản tự nhiên, chất lượng tốt nhưng giá trị mang lại cho bà con vẫn chưa cao. Từ đó, ý tưởng về chuỗi liên kết, đưa nông sản về phố để mang lại giá trị cao hơn được hình thành.

Với nguồn nguyên liệu cho sản phẩm đậu đỏ K7, HTX liên kết với khoảng 30 hộ dân để đảm bảo đầu ra ngay từ đầu vụ mùa. Còn với măng khô, nguồn nguyên liệu cũng được HTX chủ động thu mua của người dân tại thôn Ating và Arooi.

Mô hình HTX NNST Rừng xanh rau sạch đang giải quyết việc làm cho 22 thành viên. Mỗi thành viên sẽ đảm nhận các công đoạn từ thu hoạch, thu mua đến chế biến nông sản. Thu nhập của các thành viên sẽ chủ động theo năng suất sản phẩm, cơ bản đảm bảo được đời sống.

Chị Koor Thị Nghệ chia sẻ, các sản phẩm của HTX đều là những sản phẩm sạch, nguồn gốc tự nhiên nên được thị trường rất ưu chuộng. Ví dụ như tại hội chợ nông sản TP Đà Nẵng trong tháng 4/2026, chị Nghệ tự hào về các sản phẩm của HTX được rất nhiều khách hàng đón nhận và là một trong những mặt hàng bán chạy tại triển lãm.

Chị Nghệ cũng tìm tòi, tiếp cận các chương trình vay vốn chính sách từ ngân hàng để đầu tư nhà xưởng, máy móc. Với quy mô hứa hẹn ngày càng mở rộng nhưng vẫn còn đó nhiều khó khăn như nguồn điện 3 pha chưa về đến thôn, làm cho máy sấy nông sản đầu tư ra chưa thể hoạt động. Hiện HTX đang phải sấy nông sản bằng máy sấy mini với nguồn điện dân dụng, năng suất thấp hơn rất nhiều. Đồng thời, vùng nguyên liệu cũng cần được đảm bảo và tăng quy mô để đáp ứng thị trường.

“Tôi mong muốn được UBND xã hỗ trợ, hướng dẫn HTX cũng như các hộ dân tiếp cận nguồn vốn từ Chương trình mục tiêu quốc gia để mở rộng sản xuất, mở rộng vùng nguyên liệu, đáp ứng được nhu cầu ngày càng lớn của thị trường. Cùng với đó là quan tâm đầu tư hoàn chỉnh hệ thống hạ tầng giao thông, điện lưới để HTX có đủ điều kiện hoạt động và đảm bảo năng suất”.

Tương tự như chị Koor Thị Nghệ, anh Ta Ngôn Thơm (thôn Ganil) - thành viên HTX Bảo tồn và Phát triển dược liệu xứ Quảng, hiện đang sản xuất tinh dầu sả Java từ vùng nguyên liệu tại chỗ. Anh Thơm cho hay: “Gia đình tôi liên kết với 10 hộ dân trong thôn, tổng quy mô vùng nguyên liệu sả được hơn 3ha và cho thu hoạch 3 vụ/năm. Trước kia nếu chỉ thu hoạch rồi bán thô về xuôi thì được khoảng 2 nghìn đồng/kg. Nhưng từ khi chuyển qua sản xuất tinh dầu thì giá trị mang lại cao hơn nhiều”.

Với sự ưu chuộng của thị trường và đầu ra sản phẩm được đảm bảo, anh Thơm cùng các hộ dân định hướng phát triển vùng nguyên liệu lên 10ha, đồng thời đa dạng sản phẩm từ sả Java như nước rửa bát, xà phòng tắm,… nhằm tiếp cận được nhiều khách hàng.

“Để được như vậy, tôi cũng như bà con mong muốn được chính quyền quan tâm, hướng dẫn tiếp cận nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia để phát triển vùng nguyên liệu, đầu tư thêm máy móc nhằm tăng công suất cũng như đa dạng sản phẩm”, anh Thơm bày tỏ.

Mở lối sinh kế từ những gì sẵn có

Không chỉ nông sản, nhiều loại cây rừng quen thuộc cũng đang được “đánh thức” giá trị. Từ những cây đót, nứa, mây vốn ít được chú ý, các mô hình sản xuất mới đã biến chúng thành hàng hóa, tạo thêm nguồn thu cho người dân. Mô hình sản xuất chổi đót tại thôn Cha’nốc do HTX Sinh kế bản địa Việt Nam triển khai là một ví dụ.

Chị Nguyễn Thị Mỹ Sương, Giám đốc HTX Sinh kế bản địa Việt Nam cho biết, doanh nghiệp xây dựng mô hình sản xuất chổi đót tại thôn Cha’nốc, xã Hùng Sơn từ đầu năm 2025. Ngoài cây đót thì nứa, mây là nguyên liệu cần để làm ra chổi đót. Tất cả những nguyên liệu này tại Hùng Sơn rất dồi dào. Ngoài lý do trên thì thông qua mô hình này, chị cũng mong muốn tạo ra được nhiều việc làm cho bà con địa phương, giúp bà con có cuộc sống ổn định hơn.

“Khi lên đây xây dựng mô hình, tôi mong muốn qua sự trợ lực của chính quyền địa phương sẽ quy hoạch được vùng nguyên liệu, đảm bảo đầu vào cho doanh nghiệp. Ngoài ra thì người dân sẽ thấy được giá trị của cây đót để trồng và phát triển nó. Điều này vừa nâng cao giá trị của cây đót cũng như trực tiếp tạo ra được nhiều việc làm, thu nhập cho người dân theo hướng sinh kế bền vững”, chị Sương tâm sự.

Hiện nay, mô hình đang giải quyết việc làm cho 13 lao động địa phương, thu nhập hàng tháng khoảng 5 triệu đồng. HTX đã đảm bảo được đầu ra với khoảng 20.000 - 30.000 sản phẩm mỗi tháng. Nhưng trong giai đoạn đầu của mô hình, mỗi tháng năng suất chỉ mới đạt từ 7.000 - 10.000 sản phẩm.

Như vậy, khi năng suất đáp ứng được nhu cầu thị trường, đồng nghĩa sẽ giải quyết việc làm cho nhiều lao động hơn tại địa phương. Đồng thời, thu nhập từ việc khai thác, bán nguyên liệu của người dân sẽ tăng lên đáng kể.

Những bao sả, mẻ đậu hay bó đót giờ đây không còn chỉ để phục vụ sinh hoạt hằng ngày, mà đang dần trở thành sản phẩm hàng hóa. Người dân Hùng Sơn bắt đầu làm kinh tế theo cách khác - có liên kết, có chế biến và có định hướng thị trường.

Dù hành trình này vẫn còn nhiều rào cản về hạ tầng, vốn và quy mô sản xuất, nhưng những chuyển động bước đầu đã cho thấy một hướng đi rõ ràng hơn cho sinh kế vùng biên. Từ “làm đủ ăn” sang “làm để bán”, từ manh mún sang liên kết - đó không chỉ là sự thay đổi trong cách sản xuất, mà còn là bước chuyển trong tư duy phát triển của người dân nơi đây.

Bài cuối: Quân - Dân xây chắc biên cương