Giữ tuổi thơ ở lại

Từ một đám cưới sớm đến câu hỏi về tương lai

Một buổi chiều ở xã biên giới Môn Sơn, con đường đất đỏ ngoằn ngoèo dẫn chúng tôi vào bản nhỏ nằm nép mình bên triền núi. Giữa những mái nhà sàn đơn sơ, căn nhà của em V.T.T. lặng lẽ khuất sau rặng sa mu già. T. còn rất trẻ, gương mặt vẫn nguyên vẻ non nớt, ngây ngô, vậy mà T đã bước qua ngưỡng cửa hôn nhân rồi làm vợ, làm mẹ khi "chưa kịp lớn".

Câu chuyện của T. không khởi nguồn từ tình yêu, càng không phải từ những lựa chọn trưởng thành, mà bắt đầu bằng cái nghèo, bằng con đường đến trường xa hun hút và những mùa nương rẫy nối dài. Ở bản làng vùng cao ấy, nơi sóng điện thoại chập chờn và con chữ còn khó nhọc hơn những con dốc đá, suy nghĩ “đến tuổi thì cưới” đã ăn sâu trong nhiều thế hệ như một lẽ tự nhiên.

“Nhà khó khăn, em nghỉ học sớm ở nhà làm nương. Có người đến hỏi cưới thì gia đình đồng ý, em cũng không biết gì nhiều…”, T. kể, đám cưới diễn ra chóng vánh, mâm cỗ đơn sơ, vài tiếng khèn, tiếng cười rồi ai về nhà nấy.

Nhưng sau niềm vui ngắn ngủi ấy là những chuỗi ngày mưu sinh chật vật, là bệnh tật, là những gánh nặng cơm áo mà một cô gái mới mười lăm tuổi chưa từng được chuẩn bị để gánh vác.

T. không phải là câu chuyện hiếm hoi. Xưa kia, ở nhiều xã vùng sâu, vùng xa của Nghệ An, tảo hôn từng là điều quen thuộc đến mức bình thường. Con gái mười ba, mười bốn tuổi lấy chồng, con trai mới lớn đã dựng vợ, không ít gia đình coi đó là “đúng lệ bản”, là lối sống truyền đời không cần phải thay đổi.

Hệ quả kéo theo là những đứa trẻ bỏ học sớm, những người mẹ sinh con khi cơ thể chưa đủ trưởng thành, những gia đình trẻ mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn của nghèo đói, bệnh tật và thiếu cơ hội vươn lên.

Thế nhưng, giữa những sườn núi trập trùng và những bản làng tưởng như khép kín ấy, một hành trình thay đổi đang âm thầm diễn ra. Không đến từ những khẩu hiệu lớn lao hay những mệnh lệnh khô cứng, sự chuyển động bắt đầu từ chính mỗi mái nhà.

Khi cha mẹ học cách dừng lại trước lời hỏi cưới, khi dòng họ cùng đứng về phía con trẻ, và khi bếp lửa gia đình trở thành nơi bàn bạc cho tương lai học tập thay vì hôn lễ sớm, những đám cưới vội vàng dần nhường chỗ cho tiếng trống trường, cho những cuốn sách mới và cho những ước mơ được lớn lên trọn vẹn.

Bản làng cùng nói “không” với tảo hôn

Ở bản Phá Lỏm, xã Tam Thái, nơi những sườn núi dựng đứng ôm trọn từng nếp nhà sàn, câu chuyện tảo hôn từng là điều khó tránh khỏi. Trưởng bản Chả Chống nhớ lại, có thời điểm, học sinh đang học lớp 7, lớp 8 đã bỏ dở sách vở để theo tiếng khèn về làm dâu, làm rể.

“Ngày ấy, con gái mười ba, mười bốn tuổi lấy chồng là chuyện thường. Nhưng cưới sớm rồi vẫn nghèo, con cái ốm đau, học hành dở dang. Bà con giờ mới hiểu, phải để con học tiếp thì tương lai mới khá lên được”.

Sự đổi thay ấy không đến trong một sớm một chiều. Nó bắt đầu từ những buổi họp bản kéo dài tới tối, từ những lần cán bộ xã, bộ đội biên phòng kiên trì gõ cửa từng nhà, ngồi bên bếp lửa để trò chuyện với phụ huynh về hệ lụy của tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Không giáo điều, không áp đặt, những câu chuyện về sức khỏe sinh sản, về những phận đời non nớt bị bỏ lỡ cơ hội học tập được kể bằng chính ngôn ngữ đời sống, chạm vào nỗi lo lắng sâu xa của cha mẹ dành cho con cái.

Ở xã biên giới Tam Thái, địa bàn rộng, dân cư phân tán, việc tuyên truyền càng trở nên khó khăn. Thay vì chỉ trông chờ vào loa truyền thanh hay các cuộc họp hành hình thức, chính quyền địa phương đã chọn cách “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, kết hợp sử dụng song ngữ phổ thông - tiếng dân tộc và phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín trong dòng họ. Khi những người được cộng đồng tin tưởng cất tiếng nói, những tập quán tưởng chừng bền chặt cũng dần lỏng ra.

Song hành cùng chính quyền, Đồn Biên phòng Môn Sơn triển khai nhiều mô hình gắn với đời sống cộng đồng, trong đó có Câu lạc bộ Phụ nữ tham gia bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới.

Qua những buổi sinh hoạt định kỳ, chị em không chỉ chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, nuôi dạy con cái mà còn được trang bị kiến thức về hôn nhân, sức khỏe sinh sản và pháp luật.

Nhiều người mẹ từng coi việc gả con sớm là “đúng lệ bản” nay đã chủ động từ chối những lời hỏi cưới, thậm chí đứng ra vận động các gia đình khác cùng thay đổi.

“Trước kia, con gái lớn là nghĩ đến lấy chồng. Giờ mình nghĩ khác, phải cho con học, đủ tuổi, đủ hiểu biết rồi mới tính chuyện dựng vợ gả chồng”, chị Và Thị D., một hội viên câu lạc bộ, chia sẻ. Từ những người mẹ ấy, những thông điệp về bảo vệ trẻ em và tương lai thế hệ sau được lan tỏa âm thầm nhưng bền bỉ trong cộng đồng.

Trường học “lá chắn” giữ lại tuổi thơ

Nếu gia đình là điểm tựa đầu tiên, thì nhà trường chính là “lá chắn” vững vàng giúp học sinh vùng cao tránh xa nguy cơ tảo hôn. Ở Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú THCS Tam Hợp, những lớp học nhỏ nép mình bên sườn đồi không chỉ truyền chữ, mà còn lặng lẽ nuôi dưỡng ước mơ cho hàng trăm học sinh dân tộc thiểu số, những đứa trẻ từng đứng trước nguy cơ rẽ ngang cuộc đời quá sớm.

Ngoài giờ lên lớp, thầy cô thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề về sức khỏe sinh sản vị thành niên, Luật Hôn nhân và Gia đình, kỹ năng tự bảo vệ bản thân…

Những nội dung tưởng chừng khô khan được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi, tình huống thực tế, phù hợp với tâm lý lứa tuổi. Nhờ đó, học sinh không chỉ hiểu đúng - sai theo quy định pháp luật, mà còn nhận ra giá trị của việc học, của tuổi trẻ và của sự chuẩn bị cho tương lai dài phía trước.

Theo Ban Giám hiệu nhà trường, mô hình bán trú tạo môi trường sinh hoạt ổn định, hạn chế tình trạng bỏ học giữa chừng, một trong những nguyên nhân sâu xa dẫn tới tảo hôn.

Khi phát hiện học sinh nghỉ học dài ngày hoặc có dấu hiệu kết hôn sớm, nhà trường chủ động phối hợp với gia đình, chính quyền địa phương để can thiệp kịp thời, kiên trì vận động bằng sự thấu hiểu và trách nhiệm.

Không ít em đã quay trở lại lớp học sau những cuộc “giữ chân” như thế. Có em từng chuẩn bị làm đám cưới, rồi quyết định hoãn lại để tiếp tục đến trường. “Ở lớp, em được nghe cô giáo nói về ước mơ, về nghề nghiệp sau này. Em nghĩ mình còn trẻ, cần học thêm để không khổ như bố mẹ”, một nữ sinh lớp 8 chia sẻ.

Chính những suy nghĩ hồn nhiên mà chân thành ấy đang âm thầm tạo nên những đổi thay bền bỉ, góp phần giữ lại tuổi thơ, giữ lại cánh cửa học đường cho học sinh vùng cao, điều từng được xem là xa xỉ suốt nhiều năm trước.

Giữ tuổi thơ, giữ cả tương lai

Những nỗ lực bền bỉ từ gia đình, nhà trường và cộng đồng đang dần được phản ánh bằng những con số tích cực. Theo thống kê của ngành chức năng, giai đoạn 2021-2025, tình trạng tảo hôn trên địa bàn Nghệ An giảm rõ rệt: từ hơn 300 trường hợp mỗi năm xuống còn dưới 100 trường hợp.

Con số ấy không chỉ là dữ liệu khô khan, mà là minh chứng cho sự chuyển biến trong nhận thức, cho những cuộc vận động thầm lặng đã chạm tới từng mái nhà, từng bản làng vùng cao.

Tuy vậy, hôn nhân cận huyết vẫn còn tồn tại ở một số địa bàn miền núi, nhất là nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống tập trung. Nguyên nhân sâu xa vẫn bắt nguồn từ tập quán lâu đời, trình độ dân trí chưa đồng đều và khả năng tiếp cận pháp luật còn hạn chế.

Ở những xã vùng sâu vùng xa, tảo hôn vẫn là bài toán khó, đòi hỏi sự kiên trì, linh hoạt và quyết liệt hơn nữa từ chính quyền, các tổ chức đoàn thể và cộng đồng.

Trong bối cảnh ấy, mô hình “Gia đình, dòng họ, bản khối không tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” đang trở thành điểm sáng. Thay vì chỉ xử lý khi vi phạm đã xảy ra, mô hình hướng tới xây dựng cam kết cộng đồng, thúc đẩy sự thay đổi từ bên trong mỗi gia đình và dòng họ.

Khi cả bản cùng thống nhất “không cưới sớm, không lấy gần”, những chuẩn mực mới dần hình thành, thay thế cho những hủ tục cũ kỹ từng bám rễ nhiều thế hệ.

Song hành với đó, Nghệ An đang đẩy mạnh triển khai các nội dung thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Việc tuyên truyền pháp luật về hôn nhân và gia đình được lồng ghép qua hội thi, sinh hoạt chuyên đề tại trường học, các buổi sinh hoạt cộng đồng… Đặc biệt, lựa chọn các trường nội trú, bán trú vùng cao làm điểm tổ chức hoạt động cho thấy sự tập trung đúng vào nhóm đối tượng có nguy cơ cao, nhằm tạo ra sự thay đổi nhận thức bền vững ngay từ thế hệ trẻ.

Theo đại diện ngành chức năng, khi nhận thức được nâng lên, hành vi được điều chỉnh và sự đồng thuận xã hội ngày càng rõ nét, mục tiêu giảm thiểu, tiến tới xóa bỏ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống không còn là kỳ vọng xa vời, mà đang dần trở thành hiện thực trên từng bản làng, từng nếp nhà vùng cao xứ Nghệ.

Từ câu chuyện của em V.T.T. đến những đổi thay ở bản Phá Lỏm, Tam Thái hay những lớp học bán trú nép mình bên triền núi, có thể thấy một điểm chung: hành trình đẩy lùi tảo hôn hôm nay không bắt đầu từ những khẩu hiệu lớn lao, mà khởi nguồn từ những thay đổi nhỏ trong từng gia đình.

Khi cha mẹ biết nói “Không” với tảo hôn hay hôn nhân cận huyết, khi con trẻ được lắng nghe, được tiếp tục đến trường và khi cộng đồng cùng đứng về phía tương lai của thế hệ sau, những đám cưới sớm dần lùi xa khỏi đời sống bản làng.

Giữa núi rừng Nghệ An, nơi từng in hằn dấu vết của hủ tục, những mái nhà đang dần trở thành chiếc nôi nuôi dưỡng ước mơ học tập và khát vọng đổi đời. Con đường phía trước còn nhiều gian nan, nhưng đã sáng hơn bởi mỗi bước đi hôm nay là một bước giữ lại tuổi thơ, giữ lại cơ hội trưởng thành trọn vẹn cho những đứa trẻ vùng cao.

Và chính từ những đổi thay bền bỉ, lặng lẽ ấy, một tương lai khác đang được gieo mầm, nơi hạnh phúc không bắt đầu bằng hôn nhân sớm, mà bằng tri thức, ước mơ và quyền được lớn lên đúng nghĩa.