Đề xuất cơ chế bảo vệ toàn diện đối với Thẩm phán

Bảo vệ toàn diện vị trí công tác và tính độc lập của Thẩm phán

Điểm nổi bật của dự thảo là thiết lập cơ chế bảo vệ vị trí công tác và việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Thẩm phán nhằm bảo đảm nguyên tắc xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật.

Theo đó, cơ quan, tổ chức, cá nhân không được yêu cầu Thẩm phán thực hiện những công việc vượt quá phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn hoặc gây ảnh hưởng đến sự độc lập, vô tư, khách quan trong quá trình giải quyết, xét xử vụ án. Thẩm phán có quyền từ chối những yêu cầu trái quy định này.

Dự thảo cũng siết chặt việc điều động, luân chuyển, biệt phái, thay đổi vị trí công tác, miễn nhiệm, kỷ luật hoặc các quyết định liên quan đến chức vụ của Thẩm phán. Các quyết định này phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục và thẩm quyền theo quy định của pháp luật.

Đáng chú ý, trường hợp Thẩm phán bị tạm đình chỉ công tác, kéo dài việc bổ nhiệm, nâng ngạch hoặc xử lý do bị trả thù, trù dập hoặc bị tố cáo, phản ánh sai sự thật, sau khi được cơ quan có thẩm quyền kết luận oan sai sẽ được xem xét khôi phục quyền lợi, tính lại thời gian công tác, bổ nhiệm, nâng lương và các chế độ liên quan.

Dự thảo cũng trao cho Thẩm phán quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị xem xét lại các quyết định về điều động, miễn nhiệm, kỷ luật nếu có căn cứ cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Trong trường hợp bị xử lý hình sự hoặc kỷ luật oan, sai, cơ quan có thẩm quyền phải hủy hoặc sửa quyết định xử lý, xin lỗi công khai, phục hồi danh dự, uy tín và bồi thường theo quy định.

Một nội dung đáng chú ý khác là Thẩm phán không phải giải trình hoặc cung cấp thông tin về quan điểm xét xử đối với vụ án đang được thụ lý; đồng thời không bị điều tra về hoạt động xét xử, trừ trường hợp có căn cứ xác định vi phạm pháp luật hình sự. Dự thảo cũng nghiêm cấm việc đưa tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc quy kết tội danh đối với Thẩm phán khi chưa có bản án có hiệu lực của Tòa án.

Để bảo đảm các quy định này được thực thi, dự thảo quy định nhiều biện pháp bảo vệ như buộc chấm dứt hành vi can thiệp trái pháp luật vào hoạt động xét xử; xử lý hoặc kiến nghị xử lý các tổ chức, cá nhân trả thù, trù dập Thẩm phán; hủy bỏ các quyết định trái pháp luật; khôi phục chức vụ, vị trí công tác; buộc xin lỗi công khai, bồi thường thiệt hại và chấm dứt yêu cầu Thẩm phán giải trình trái quy định.

Bảo vệ danh dự, dữ liệu cá nhân, tính mạng và mở rộng cơ chế miễn, giảm trách nhiệm

Không chỉ bảo vệ hoạt động nghề nghiệp, dự thảo còn mở rộng phạm vi bảo vệ đối với danh dự, nhân phẩm, uy tín, thông tin cá nhân và an toàn của Thẩm phán cũng như thân nhân.

Theo dự thảo, khi có căn cứ xác định danh dự, nhân phẩm hoặc dữ liệu cá nhân của Thẩm phán bị xâm phạm hoặc bị đe dọa vì lý do công vụ, cơ quan có thẩm quyền phải áp dụng ngay các biện pháp bảo vệ. Thông tin cá nhân của Thẩm phán không được sử dụng để gây áp lực, trả thù hoặc cản trở việc thực hiện nhiệm vụ.

Thẩm phán có quyền yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ, chỉnh sửa hoặc xóa bỏ các thông tin được thu thập, sử dụng hoặc công khai trái pháp luật; đồng thời yêu cầu bồi thường nếu quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm hại.

Đối với các vụ án có mức độ nguy hiểm cao, Thẩm phán có thể được áp dụng biện pháp bảo vệ bí mật danh tính, hạn chế việc tiếp cận dữ liệu cá nhân của bản thân và thân nhân nhằm phòng ngừa các nguy cơ đe dọa.

Trong trường hợp tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản của Thẩm phán và thân nhân bị đe dọa, cơ quan có thẩm quyền phải kịp thời triển khai các biện pháp bảo vệ như đưa đến nơi an toàn, ngăn chặn đối tượng tiếp cận, giữ bí mật nơi ở, nơi làm việc, bố trí lực lượng và phương tiện trực tiếp bảo vệ. Đồng thời, Thẩm phán được hưởng chế độ khám, chữa bệnh định kỳ, bảo hiểm rủi ro nghề nghiệp, được xem xét hưởng chính sách ưu đãi nếu bị tổn hại sức khỏe hoặc tính mạng trong khi thi hành công vụ.

Ngoài cơ chế bảo vệ, dự thảo còn bổ sung các quy định về loại trừ, miễn hoặc giảm trách nhiệm đối với Thẩm phán trong một số trường hợp. Theo đó, Thẩm phán có thể được loại trừ trách nhiệm nếu đã có văn bản từ chối thực hiện quyết định trái pháp luật nhưng vẫn buộc phải chấp hành, hoặc khi thực hiện nhiệm vụ trong tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ hay phòng vệ chính đáng.

Thẩm phán cũng được xem xét miễn hoặc giảm trách nhiệm nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình tố tụng, sai sót không xuất phát từ lỗi cố ý hay động cơ vụ lợi; đã chủ động khắc phục hậu quả; hoặc được giao giải quyết nhiều vụ án phức tạp dẫn đến tỷ lệ án bị hủy, sửa cao nhưng không có dấu hiệu tiêu cực.

Đặc biệt, dự thảo đề xuất xem xét loại trừ, miễn hoặc giảm trách nhiệm đối với Thẩm phán khi thực hiện các đề xuất đổi mới, sáng tạo vì lợi ích chung đã được cấp có thẩm quyền cho phép nhưng phát sinh thiệt hại trong quá trình thực hiện. Đây được xem là cơ chế nhằm khuyến khích Thẩm phán chủ động, sáng tạo trong thực thi nhiệm vụ, đồng thời hạn chế tâm lý e ngại, sợ trách nhiệm trong hoạt động xét xử.

Về trình tự thực hiện, dự thảo quy định trong thời hạn 3 ngày làm việc kể từ khi nhận được đề nghị bảo vệ, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét, đánh giá mức độ nguy hiểm để quyết định áp dụng biện pháp bảo vệ. Trong trường hợp khẩn cấp, các biện pháp bảo vệ có thể được triển khai ngay trước khi ban hành quyết định chính thức nhằm bảo đảm an toàn cho Thẩm phán và thân nhân.