Đại biểu đề nghị tăng vốn Trung ương cho chương trình mục tiêu quốc gia

Sáng 5/12, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Vũ Hồng Thanh, Quốc hội đã thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) về nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đến năm 2035.

Thảo luận tại hội trường, các đại biểu tán thành cao với sự cần thiết Quốc hội ban hành Nghị quyết về CTMTQG - đây là quyết sách kịp thời thể hiện quyết tâm cao của Đảng, Nhà nước nhằm thực hiện mục tiêu phát triển bền vững giai đoạn tới là thời kỳ then chốt để tạo ra sự chuyển biến mạnh mẽ, thu hẹp khoảng cách phát triển và nâng cao chất lượng vật chất, đời sống tinh thần cho người dân ở mọi vùng miền đất nước. Đặc biệt là hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển có thu nhập cao đến năm 2045.

Các đại biểu cho rằng tích hợp ba CTMTQG thành một chương trình để tránh chồng chéo, phân tán nguồn lực. Tuy nhiên, nguồn lực thực hiện chương trình khiến nhiều đại biểu băn khoăn.

Theo tờ trình của Chính phủ, giai đoạn 2026-2030, chương trình dự kiến huy động tối thiểu 1,23 triệu tỷ đồng. Trong đó, ngân sách trung ương hỗ trợ trực tiếp khoảng 100.000 tỷ đồng và sẽ được tiếp tục cân đối để bổ sung theo nhu cầu; ngân sách địa phương khoảng 400.000 tỷ; vốn lồng ghép từ các chương trình, dự án khác khoảng 360.000 tỷ; vốn tín dụng chính sách hơn 22.600 tỷ; còn lại là vốn doanh nghiệp và đóng góp của cộng đồng, người dân. Giai đoạn 2 (2031-2035), Chính phủ sẽ trình Quốc hội quyết định nguồn lực dựa trên kết quả thực hiện của giai đoạn đầu.

Đại biểu Hà Sỹ Huân (Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên) dẫn dự thảo Nghị quyết quy định, tổng vốn Nhà nước hỗ trợ cho chương trình giai đoạn 2026 - 2030 là 500.000 tỷ đồng. Trong đó, vốn ngân sách Trung ương là 100.000 tỷ đồng (chiếm 20%), ngân sách địa phương là 400.000 tỷ đồng (chiếm 80%).

Theo đại biểu Huân, cơ cấu này thể hiện tỉ trọng ngân sách Trung ương chưa tương xứng với vai trò chủ đạo. Trong khi đó, tỷ lệ đối ứng của địa phương là khá cao, khiến gánh nặng tài chính dồn chủ yếu ở địa phương, tạo áp lực lớn cho các tỉnh khó khăn, đặc biệt vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi có tỷ lệ hộ nghèo cao.

Thực tiễn cho thấy vùng "lõi nghèo" của nước ta hiện nay chủ yếu là vùng đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Năng lực ngân sách của các địa phương thường có quy mô nhỏ, tỉ lệ phân bổ ngân sách đối ứng còn cao, không đủ để gánh tỷ trọng là 80% như dự thảo hiện nay đề xuất.

Do đó, đại biểu đề nghị cần rà soát, làm rõ khả năng cân đối của nguồn ngân sách Trung ương và xem xét điều chỉnh cơ cấu vốn để đảm bảo ngân sách Trung ương giữ vai trò chủ đạo, cả về tỉ trọng và tính dẫn dắt trong thực hiện chương trình.

Theo đó, nâng tỷ trọng ngân sách Trung ương trong tổng ngân sách Nhà nước lên mức hợp lý để đảm bảo chương trình thực hiện có hiệu quả.

Về nguyên tắc phân bổ, Đại biểu đề nghị cần lượng hóa và khoanh vùng đối tượng thụ hưởng để tập trung nguồn lực, đảm bảo nguyên tắc ưu tiên cho các nhiệm vụ, mục tiêu để thực hiện những nhiệm vụ quan trọng.

Cùng quan điểm, Đại biểu Mai Văn Hải (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hoá) chỉ ra sự chênh lệch lớn so với giai đoạn trước. Cụ thể, trong giai đoạn 2026-2030, dự kiến vốn ngân sách Trung ương là 100 nghìn tỷ đồng, giảm hơn 90 nghìn tỷ đồng so với tổng vốn ngân sách Trung ương cho cả ba chương trình ở giai đoạn 2021-2025 (trên 190 nghìn tỷ đồng).

Đồng thời, vốn ngân sách địa phương lại tăng từ gần 180 nghìn tỷ đồng (giai đoạn trước) lên 400 nghìn tỷ đồng. Đại biểu cho rằng, nhiều tỉnh miền núi, xã miền núi “thu không đủ chi”, nguồn đầu tư chủ yếu dựa vào tiền cấp quyền sử dụng đất, nhưng nay các địa phương chỉ được hưởng 80% đến 85% tiền sử dụng đất, càng gây khó khăn hơn cho vốn đối ứng.

Đồng tình với quan điểm này, Đại biểu Hà Sỹ Đồng (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị) cũng bày tỏ, "nhu cầu vốn tối thiểu cho giai đoạn 2026-2030 là 240.000 tỷ đồng, nhưng hiện mới cân đối được khoảng 100.000 tỷ đồng, chỉ đạt khoảng 41,5% nhu cầu tối thiểu. Trong khi đó, yêu cầu huy động 33% vốn ngân sách địa phương và 28% từ doanh nghiệp, cộng đồng là rất khó khả thi". Đại biểu đề nghị Ban soạn thảo xác định lại tỷ lệ vốn đối ứng cho phù hợp.

Đại biểu Điểu Huỳnh Sang (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Nai) cũng khẳng định tỷ lệ vốn đối ứng của địa phương gấp hơn bốn lần vốn Trung ương là "không phù hợp và khó khả thi" và đề nghị ngân sách Trung ương phải là nguồn lực chính, đóng vai trò quyết định để tập trung nguồn lực đầu tư có trọng tâm, trọng điểm.

Để giải quyết vấn đề này, đa số Đại biểu đồng loạt đề xuất nâng tỷ trọng ngân sách Trung ương trong tổng ngân sách Nhà nước lên mức hợp lý để đảm bảo chương trình thực hiện có hiệu quả và giữ vai trò chủ đạo, dẫn dắt. Đồng thời, điều chỉnh tỷ lệ vốn đối ứng, đặc biệt cho các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa và các xã nghèo, vùng thường xuyên gặp thiên tai.

Việc hợp nhất 3 Chương trình Mục tiêu Quốc gia là bước tiến lớn về tư duy quản lý. Tuy nhiên, để Nghị quyết về chủ trương đầu tư Chương trình Mục tiêu Quốc gia giai đoạn 2026-2035 khả thi và đạt hiệu quả cao nhất, đặc biệt là mục tiêu giảm nghèo bền vững và thu hẹp khoảng cách phát triển, Quốc hội và Chính phủ cần khẩn trương rà soát, điều chỉnh mạnh mẽ cơ cấu nguồn vốn theo hướng tăng tỷ trọng vốn ngân sách Trung ương, giảm gánh nặng đối ứng cho các địa phương nghèo.

Đồng thời cần lượng hóa các tiêu chí phân bổ để đảm bảo nguồn lực tập trung, có trọng tâm, trọng điểm, đúng với vùng lõi khó khăn nhất của đất nước.