Về đền Bạch Mã nghe Xuân kể chuyện xưa

Huyền tích giữa dòng Lam

Người Nghệ vẫn truyền nhau câu: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng” như một lời nhắc về bốn ngôi đền thiêng bậc nhất. Trong mạch tâm linh ấy, Đền Bạch Mã ở thôn Tân Hà, xã Kim Bảng (thuộc huyện Thanh Chương cũ) giữ một vị trí đặc biệt - nơi hội tụ sự thành kính và lòng tri ân với tiền nhân đã có công dựng nước, giữ nước.

Theo đền phả và truyền thuyết dân gian, đền thờ Tướng quân Phan Đà người con vùng Chi Linh, sinh ra trong một gia đình nghèo làm nghề chài lưới. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, giỏi võ nghệ, lớn lên thân hình vạm vỡ, chí khí hơn người. Khi đất nước lâm nguy, ông chiêu mộ nghĩa quân, ngày đêm rèn luyện, chờ ngày ra trận.

Năm 1418, khi Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, tiến quân vào Nghệ An lập căn cứ tại Trà Lân, Phan Đà đã đem toàn bộ lực lượng gia nhập nghĩa quân. Hình ảnh vị tướng trẻ cưỡi ngựa trắng, xông pha giữa khói lửa, phá tan nhiều đồn giặc khiến quân thù khiếp sợ đã in sâu trong tâm thức dân gian.

Truyền thuyết kể rằng, trong một lần cải trang dò la tình hình, ông bị lộ và rơi vào vòng vây. Dù anh dũng “tả xung hữu đột”, ông vẫn bị trọng thương. Con ngựa trắng trung thành đã phá vòng vây, đưa chủ tướng vượt sông trở về căn cứ.

Khi về tới nơi, ông trút hơi thở cuối cùng. Lần theo dấu ngựa, nghĩa quân tìm thấy nơi ông ngã xuống nổi lên một ngôi mộ lớn. Câu chuyện bi tráng ấy theo năm tháng trở thành huyền tích thiêng liêng bên dòng Lam.

Sau khi lên ngôi năm 1428, Lê Lợi sắc phong ông là “Đô thiên đại đế Bạch Mã Thượng đẳng phúc thần”, cho lập đền thờ và đưa vào hàng quốc tế điển lễ. Qua các triều đại, đền tiếp tục được ban sắc phong, tôn xưng là Thượng đẳng tối linh tôn thần. Từ đó, khách bộ hành qua đây đều dừng chân cúi đầu thành kính.

Trống hội gọi mùa

Hằng năm, vào ngày 9 và 10 tháng Hai âm lịch, Lễ hội Đền Bạch Mã tưng bừng khai hội. Từ sớm tinh mơ, cờ ngũ sắc đã phấp phới khắp sân đền. Tiếng trống, tiếng chiêng vang vọng, hòa cùng lời xướng tế trang nghiêm trong phần lễ truyền thống. Dòng người từ khắp nơi đổ về, tay nâng nén hương đầu năm, gửi gắm ước nguyện bình an, mùa màng thuận lợi, gia đình yên ấm.

Đặc sắc nhất là trò vật cù - một hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian mang đậm tinh thần thượng võ. Quả cù tròn tượng trưng cho mặt trời, cho khát vọng sinh sôi, thịnh vượng.

Những chàng trai lực lưỡng lao mình giữa sân đình, tiếng reo hò cổ vũ vang dậy, làm nóng cả không gian đầu Xuân. Không chỉ là trò chơi, vật cù còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết cộng đồng, của ước mong no đủ và thịnh vượng.

Năm 2019, Lễ hội Đền Bạch Mã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Sự ghi nhận ấy không chỉ khẳng định giá trị truyền thống, mà còn tiếp thêm động lực để địa phương bảo tồn và phát huy lễ hội trong đời sống hôm nay.

Không chỉ gắn với thời Lam Sơn, dân gian còn kể rằng khi Nguyễn Huệ hành quân ra Bắc, đoàn voi chiến từng gặp khó khi vượt sông. Sau khi vào đền dâng hương cầu khấn, đoàn quân tiếp tục hành trình thuận lợi.

Năm 1930, nơi đây còn là địa điểm họp của chi bộ Đảng đầu tiên tại địa phương, góp phần đặt nền móng cho cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Những lớp trầm tích ấy khiến ngôi đền không chỉ là chốn tâm linh, mà còn là địa chỉ đỏ của truyền thống cách mạng.

Giữ lửa thiêng cho mai sau

Trải qua bao biến thiên lịch sử, đền vẫn giữ được kiến trúc cổ kính với Tam quan, Nghi môn, Thượng điện, Trung điện, Hạ điện cùng hệ thống Tả vu, Hữu vu bằng gỗ chạm khắc tinh xảo. Mỗi đường nét rồng phượng, mỗi mái ngói rêu phong đều là dấu ấn thời gian.

Ngày 24/3/1994, đền được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa - Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Gần đây, tỉnh Nghệ An đã phê duyệt quy hoạch Cụm di tích lịch sử văn hóa Tướng quân Phan Đà, gồm Đền Bạch Mã, Phủ Ngoại và Khu Mồ Cả. Quy hoạch ấy mở ra hướng phát triển hài hòa giữa bảo tồn và khai thác giá trị di tích, gắn kết với các điểm du lịch sinh thái, lịch sử trong vùng.

Nhưng hơn tất cả quy hoạch và danh hiệu, điều giữ cho Đền Bạch Mã luôn ấm lửa chính là niềm tin của người dân.

Nghệ An - vùng đất giàu truyền thống hiếu học, mỗi mùa thi lại có những thầy cô, học sinh về đền dâng hương, “xin nghiêng bút”, gửi gắm ước vọng đỗ đạt. Hình ảnh tà áo trắng khẽ cúi đầu trước ban thờ cổ kính gợi nên sự tiếp nối đẹp đẽ giữa truyền thống và hiện tại.

Trong sắc Xuân rộn ràng, khi khói hương bảng lảng trước hiên đền, lịch sử không còn nằm yên trên trang sách. Lịch sử hiện diện trong từng bước chân hành hương, trong ánh mắt thành kính của người già, trong nụ cười háo hức của trẻ nhỏ theo cha mẹ đi trẩy hội.

Từ dấu vó ngựa trắng của Tướng quân Phan Đà năm xưa đến dòng người nườm nượp hôm nay, mạch nguồn truyền thống vẫn bền bỉ chảy qua bao mùa gió bụi. Để mỗi mùa Xuân về, người ta không chỉ cầu mong điều lành, mà còn tự nhắc mình sống xứng đáng với tiền nhân, gìn giữ và trao truyền những giá trị đã làm nên hồn cốt xứ Nghệ.

Giữa đất trời giao mùa, dưới mái đền cổ bên dòng Lam, tiếng trống hội vẫn ngân dài trong gió sớm. Trong lớp khói hương bảng lảng ấy, vó ngựa trắng năm nào như vẫn còn in bóng trên bãi bồi quê cũ không chỉ nhắc nhớ một thời oanh liệt, mà còn đánh thức niềm tự hào, hun đúc chí khí bao thế hệ hôm nay.

Mỗi mùa Xuân trở lại, người ta về đền không chỉ để cầu phúc, cầu an, mà còn để lắng nghe lịch sử thì thầm trong mạch đất, để tự nhắc mình gìn giữ và tiếp nối những giá trị đã làm nên hồn cốt xứ Nghệ. Và từ nơi linh thiêng ấy, niềm tin lại được thắp lên - bền bỉ, ấm áp cho những hành trình mới của quê hương trong mùa Xuân đang mở cửa.