Phân cấp quản lý di sản về cấp xã

Cụ thể hóa việc phân cấp quản lý di sản về cấp xã

Theo Quyết định số 436/QĐ-UBND ngày 3/2/2026, toàn tỉnh hiện có 609 di tích, gồm 2 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích quốc gia, 102 di tích cấp tỉnh và 442 di tích trong Danh mục kiểm kê. Đây là kết quả của quá trình rà soát, cập nhật toàn diện sau khi Quảng Ninh thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Không chỉ điều chỉnh địa giới hành chính, tỉnh còn chuẩn hóa thông tin về hiện trạng, diện tích đất, tình trạng pháp lý của từng di tích, tạo cơ sở quan trọng để xác định rõ chủ thể quản lý và trách nhiệm bảo vệ đối với từng di sản.

Để cụ thể hóa việc phân cấp, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 35/2026/QĐ-UBND ngày 4/5/2026 về Quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa; tiếp đó là Quyết định số 45/2026/QĐ-CTUBND ngày 8/6/2026 phân cấp một số thẩm quyền trong quản lý di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh.

Theo quy định mới, UBND cấp xã là cơ quan quản lý nhà nước đối với hầu hết các loại hình di sản trên địa bàn, từ di tích quốc gia đặc biệt, di tích quốc gia, di tích cấp tỉnh đến các di tích trong danh mục kiểm kê; đồng thời quản lý cả di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu, di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia được lưu giữ tại địa phương. Cấp xã cũng được giao quyền thành lập Ban Quản lý di tích hoặc giao tổ chức, cá nhân trực tiếp quản lý, sử dụng di tích.

Riêng hai di sản thế giới liên tỉnh gồm Vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà và Khu di tích, danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc cùng các di tích quốc gia đặc biệt liên quan tiếp tục do Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử quản lý theo mô hình chuyên biệt, phù hợp với tính chất, quy mô và giá trị nổi bật toàn cầu của các di sản.

Rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm

Điểm nổi bật của việc phân cấp lần này là xác lập rõ chủ thể chịu trách nhiệm đối với từng di tích. Thay vì phụ thuộc nhiều vào cấp huyện như trước, chính quyền cấp xã nay có quyền chủ động hơn trong quản lý, bảo vệ, tu bổ và phát huy giá trị di sản.

Theo quy định, Chủ tịch UBND cấp xã được phân cấp phê duyệt báo cáo kinh tế - kỹ thuật đối với các hạng mục tu sửa cấp thiết của di tích thuộc phạm vi quản lý; đồng thời được quyết định nhiều nội dung liên quan đến bảo quản, tu bổ, phục hồi các di tích cấp tỉnh và di tích trong danh mục kiểm kê.

Ông Ngô Đình Dũng, Phó Chủ tịch UBND phường Phong Cốc cho rằng, việc phân cấp phù hợp với thực tiễn tổ chức chính quyền hai cấp, đồng thời giải quyết căn bản bài toán pháp lý trong quản lý di tích khi mỗi di sản đều có cơ quan chịu trách nhiệm trực tiếp.

“Những di tích có giá trị đặc biệt như Vịnh Hạ Long, Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần được giao Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử quản lý là hợp lý. Còn các di tích khác đều thuộc thẩm quyền cấp xã với quy định rất cụ thể về trách nhiệm và quyền hạn. Đây là cơ sở để nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản ngay từ cơ sở”, ông Dũng nhận định.

Trao quyền nhưng cần đi kèm nguồn lực

Bên cạnh những thuận lợi, việc phân cấp cũng đặt ra không ít áp lực đối với chính quyền cơ sở, đặc biệt trong lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể.

Phong Cốc hiện có 75 di tích cùng hơn 20 lễ hội truyền thống mỗi năm, trong đó Lễ hội Tiên Công và Lễ hội Xuống đồng đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trước đây, khi còn cấp huyện, việc tổ chức các lễ hội này vẫn nhận được nguồn kinh phí hỗ trợ từ thị xã Quảng Yên. Tuy nhiên, sau khi thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, địa phương chủ yếu phải huy động nguồn xã hội hóa và sự đóng góp của người dân.

Thực tế này cho thấy, cùng với việc phân cấp thẩm quyền, cần có cơ chế phân bổ nguồn lực tương xứng. Bởi nếu không có kinh phí ổn định, nhiều địa phương sẽ gặp khó trong việc duy trì các hoạt động bảo tồn, tổ chức lễ hội và quảng bá giá trị di sản.

Các chuyên gia cũng cho rằng, phân cấp không đơn thuần là chuyển giao quyền hạn mà còn phải gắn với đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên môn, hướng dẫn nghiệp vụ, bố trí nguồn lực tài chính và tăng cường kiểm tra, giám sát. Chỉ khi “trao quyền” đi cùng “trao điều kiện”, chính quyền cơ sở mới có thể thực hiện tốt vai trò là chủ thể trực tiếp gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Trong bối cảnh Quảng Ninh đang hướng tới phát triển du lịch bền vững dựa trên nền tảng văn hóa và di sản, việc phân cấp quản lý về cấp xã được kỳ vọng sẽ tạo sự linh hoạt, chủ động hơn trong bảo tồn các giá trị văn hóa địa phương. Tuy nhiên, để chủ trương này phát huy hiệu quả lâu dài, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hỗ trợ về nhân lực, tài chính và chuyên môn, giúp các địa phương đủ năng lực thực hiện tốt nhiệm vụ được giao. Đây cũng là điều kiện để các giá trị di sản tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội của Quảng Ninh.