Những phận người giữ lửa sông La

Mưu sinh từ lòng sông

Tờ mờ sáng, những chiếc thuyền nhỏ đã lặng lẽ rẽ sóng trên sông La. Dưới làn nước đục phù sa, những người đàn ông làng Bến Hến (xã Đức Minh, tỉnh Hà Tĩnh) bắt đầu một ngày mưu sinh quen thuộc. Họ ngụp lặn, cào từng mẻ hến nơi đáy sông, công việc lặp đi lặp lại qua bao mùa nước lên xuống.

Nhìn qua tưởng chừng đơn giản, nhưng đó là nghề đòi hỏi sức bền, sự dẻo dai và cả kinh nghiệm được chắt chiu qua năm tháng, từ cách chọn luồng nước, đoán con nước đến cảm nhận độ “già non” của từng bãi hến.

Đến xế chiều, khi nắng đã dịu, những chiếc thuyền lần lượt cập bến, mang theo thành quả sau một ngày vất vả. Từng rổ hến đầy được chuyển lên bờ, đổ thành từng đống nhỏ còn lẫn bùn đất, cát sạn. Không có khoảng nghỉ, guồng quay công việc lập tức chuyển sang đôi tay của những người phụ nữ.

Bến sông trở nên rộn ràng hơn với tiếng nước xối, tiếng rổ rá va vào nhau, tiếng người gọi nhau í ới giữa một không gian lao động nhịp nhàng, quen thuộc.

Bên mép nước, bà Nguyễn Thị Thủy (50 tuổi) thoăn thoắt xả từng thau hến. Đôi bàn tay sạm màu nắng gió thoăn thoắt đảo, đãi, gạn, những động tác thuần thục như đã in sâu vào ký ức. Vừa làm, bà vừa chia sẻ: "Chúng tôi đi cào hến dưới sông đã cực, nhưng lên bờ cũng chưa xong đâu. Hến phải ngâm cho kỹ, đãi cho sạch thì khi nấu mới giữ được độ ngọt”.

Những thau nước đục ban đầu dần trở nên trong vắt sau nhiều lần thay nước. Hến được ngâm hàng giờ để nhả hết bùn đất, rồi tiếp tục đãi đi đãi lại cho đến khi không còn lẫn cát sạn.

Công đoạn này diễn ra lặng lẽ, không ồn ào như lúc cào hến hay nhóm lửa, nhưng lại đóng vai trò quyết định đến chất lượng của cả mẻ hến. Chỉ cần sơ sẩy, để sót lại chút cát nhỏ, thành phẩm sẽ mất đi độ tinh khiết vốn có.
Đỏ lửa những phận người

Khi hến đã được làm sạch, từng mẻ nhanh chóng được chuyển vào khu bếp tập trung. Dọc theo bến, những chiếc nồi lớn đặt trên bếp củi luôn đỏ lửa, khói quyện cùng hơi nước tạo thành một màn sương mờ đặc. Nước trong nồi sôi sùng sục, bọt trắng dâng lên theo từng đợt, hơi nóng hắt ra khiến cả một góc bến trở nên oi nồng, rực lửa.

Giữa không gian ấy, bà Thủy đứng sát miệng nồi, tay cầm mái chèo lớn liên tục đảo hến. Động tác dứt khoát, đều nhịp, như đã trở thành phản xạ sau hàng chục năm gắn bó với nghề. Bà chia sẻ: “Luộc hến phải đều tay, đều lửa. Lửa yếu thì hến không mở miệng, còn mạnh quá lại làm mất độ ngọt”.

Theo bà Thủy, nấu hến không chỉ là công việc nặng nhọc mà còn là sự kết hợp của kinh nghiệm và cảm nhận. Người nấu phải “nhìn lửa, nghe nước” để điều chỉnh cho phù hợp. Khi nước bắt đầu sôi già, lớp bọt trắng nổi lên dày đặc, cũng là lúc phải đảo liên tục để hến chín đều từ trên xuống dưới.

Chỉ cần chậm tay hoặc lơ là, mẻ hến có thể bị sống hoặc chín không đều, ảnh hưởng đến chất lượng ruột. Một chút muối được thêm vào đúng thời điểm bí quyết nhỏ nhưng góp phần làm cho ruột hến đậm vị, săn chắc hơn.

Cách đó không xa, bà Nguyễn Thị Hường (64 tuổi) vẫn tất bật bên những mẻ hến nối tiếp nhau không ngơi tay. Hết đảo nồi này, bà lại nhanh chóng chuyển sang nồi khác, động tác thuần thục, chính xác.
“Mỗi mẻ khoảng 3-5kg, luộc chừng 15 phút thôi, nhưng lúc nào cũng phải canh. Có ngày làm cả chục mẻ, nhiều khi thức đến rạng sáng mới kịp giao cho thương lái”, bà Hường chia sẻ.

Ánh lửa bập bùng hắt lên khuôn mặt đã hằn sâu nếp nhăn, những giọt mồ hôi lăn dài trên má, thấm ướt cả vạt áo. Thế nhưng, đôi tay người phụ nữ ấy vẫn không ngừng nghỉ, thoăn thoắt đảo, vớt, chuyển từng mẻ hến. Ở nơi đây, bếp lửa không chỉ đơn thuần là công cụ chế biến, mà còn là trung tâm của nhịp sống, là nơi gắn kết những con người với nghề truyền thống.

Trong làn khói cay nồng và hơi nóng hầm, những bếp lửa vẫn đỏ đều ngày này qua ngày khác. Đó không chỉ là ngọn lửa nấu chín từng mẻ hến, mà còn là ngọn lửa gìn giữ một làng nghề đã tồn tại hàng trăm năm bên dòng sông La.

Giữ nghề - giữ hồn quê

Sau khi luộc chín, hến được chuyển sang công đoạn đãi lấy ruột - khâu việc này đòi hỏi sự kiên nhẫn và đôi tay khéo léo của người làm nghề. Từng rổ hến nóng hổi được dội nước, đảo đều trong những chiếc thau lớn.

Những động tác tưởng như đơn giản nhưng phải thật nhịp nhàng, chính xác để phần ruột nhỏ bé tách ra khỏi lớp vỏ cứng. Người làm phải vừa đãi, vừa quan sát, vừa cảm nhận bằng kinh nghiệm để không làm nát ruột, cũng không để sót lại vỏ vụn lẫn vào thành phẩm.

Dưới làn nước mát, những mẻ hến dần “lột xác”, để lộ ra phần ruột vàng óng, căng tròn. Thành phẩm sau cùng là những rổ ruột hến thơm ngọt, sạch sẽ, được thương lái thu mua ngay tại bến. Công việc cứ thế nối tiếp, từ mẻ này sang mẻ khác, không ngơi nghỉ, tạo nên một vòng quay lao động khép kín nhưng đầy nhịp điệu.

Theo người dân, hiện ruột hến được thu mua với giá dao động từ 160.000 -170.000 đồng/kg, trong khi phần dắt hến cũng mang lại nguồn thu không nhỏ. Trung bình mỗi ngày, một thuyền có thể khai thác vài tạ hến, sau chế biến cho ra khoảng 50-70kg ruột. Nhờ đó, nhiều hộ gia đình không chỉ trang trải cuộc sống mà còn tích lũy được, từng bước ổn định kinh tế ngay trên mảnh đất quê hương.

Thế nhưng, giá trị của nghề hến không chỉ dừng lại ở con số thu nhập. Với người dân Bến Hến, đó còn là ký ức, là nếp sống, là một phần không thể tách rời của văn hóa làng quê ven sông La. Qua bao thế hệ, những bếp lửa vẫn được truyền tay, những kinh nghiệm được chắt chiu, gìn giữ như một thứ “gia tài” vô giá mà cha ông để lại.

Đại diện lãnh đạo UBND xã Đức Minh cho biết: “Bến Hến là làng nghề truyền thống có lịch sử hơn 300 năm. Hiện toàn thôn có khoảng 125 hộ dân tham gia khai thác, chế biến hến. Địa phương đã quy hoạch khu sản xuất tập trung, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để bà con duy trì và phát triển nghề”.

Chiều buông xuống, sông La trở lại vẻ yên ả vốn có. Mặt nước phẳng lặng in bóng những dãy tre ven bờ. Nhưng trên bến, nhịp sống vẫn chưa dừng lại. Những bếp lửa vẫn đỏ, nồi hến vẫn sôi, tiếng đảo đều tay vẫn vang lên trong không gian tĩnh lặng của buổi chiều muộn.

Ở nơi ấy, nghề cũ vẫn đang được tiếp nối - lặng lẽ mà bền bỉ. Như dòng sông La vẫn miệt mài chảy, những con người Bến Hến cũng ngày ngày giữ lửa, giữ nghề, giữ lại một phần hồn cốt của quê hương qua từng mẻ hến giản dị mà đậm nghĩa, nặng tình.