Ngân vang ca trù giữa mùa xuân

Người lặng lẽ giữ hồn cổ nhạc

Sinh ra và lớn lên ở làng Phượng Lịch - mảnh đất từ lâu đã được xem là cái nôi của ca trù - chị Nguyễn Thị Loan sớm quen với những thanh âm cổ truyền vang lên trong các dịp lễ hội, đình đám của làng quê.

Ngay từ thuở ấu thơ, chị đã theo chân các nghệ nhân cao tuổi đi xem, đi nghe những buổi diễn dân gian mộc mạc, khi tiếng đàn đáy trầm đục hòa cùng nhịp phách khoan thai, ngân lên giữa không gian làng quê yên ả.

Khi ấy, chị chưa thể hiểu hết sự tinh tế, bác học và chặt chẽ của ca trù, nhưng từng làn điệu, từng nhịp phách đã âm thầm neo lại trong ký ức, thấm dần vào tâm hồn, trở thành một phần đời sống tinh thần không thể tách rời.

Lớn lên trong bối cảnh nhiều người rời làng ra phố, mải miết với mưu sinh và những lựa chọn mới của đời sống hiện đại, chị Loan lại chọn cho mình một con đường khác. Chị ở lại với ca trù không phải vì hoài niệm quá khứ, càng không phải để tìm kiếm danh tiếng hay hào quang sân khấu, mà xuất phát từ một nỗi trăn trở rất đời thường: nếu không có người giữ, nếu không có người tiếp nối, rồi những làn điệu ca trù sẽ đi về đâu giữa dòng chảy không ngừng của thời gian?

Từ những buổi học đầu tiên với các nghệ nhân cao niên trong vùng, kiên nhẫn học từng nhịp phách, từng cách lấy hơi, cho đến việc tham gia các lớp tập huấn chuyên sâu, chị Loan từng bước tích lũy tri thức, rèn giũa kỹ năng một cách bài bản.

Với chị, ca trù không chỉ dừng lại ở việc hát đúng làn điệu hay gõ phách chuẩn xác, mà còn là hành trình thấu hiểu hồn cốt của di sản từ tiết tấu, không gian diễn xướng cho đến đạo nghề của người làm nghệ thuật truyền thống. Chính sự nghiêm cẩn ấy đã trở thành nền tảng để chị gắn bó trọn vẹn với ca trù, bền bỉ đi cùng di sản qua năm tháng.

Một buổi chiều cuối tuần, căn nhà nhỏ của chị Loan bỗng trở nên khác lạ so với ngày thường. Không gian vốn yên ả của làng quê như được đánh thức bởi tiếng đàn đáy trầm đục vang lên từ góc nhà, nhịp phách khoan thai gõ đều, trống chầu điểm nhịp chắc gọn, hòa quyện cùng những giọng ca trẻ trong veo.

Những ca nương ngồi ngay ngắn, ánh mắt dõi theo từng động tác của người hướng dẫn, tập trung tuyệt đối vào từng câu hát, từng nhịp gõ, như thể đang bước vào một không gian nghệ thuật riêng biệt, tách khỏi nhịp sống xô bồ bên ngoài.

Không có sân khấu rực rỡ, không ánh đèn hào nhoáng, nhưng mỗi buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ Ca trù Diễn Châu lại mang dáng dấp của một “lớp học di sản” đúng nghĩa. Ở đó, ca trù không được trình diễn để phô diễn, mà được gìn giữ bằng sự nghiêm cẩn và tôn kính.

Người dạy không chỉ truyền đạt kỹ thuật hát, gõ phách, đánh trống, mà còn lặng lẽ gieo vào lòng người học niềm say mê, ý thức trân trọng đối với loại hình nghệ thuật cổ truyền đã trải qua bao thăng trầm của lịch sử.

Theo chị Loan, học ca trù trước hết là học sự kiên nhẫn và kỷ luật. Chỉ một nhịp phách sai có thể khiến cả làn điệu chệch khỏi chuẩn mực; chỉ một cách lấy hơi hay phát âm chưa đúng cũng đủ làm mất đi cái tinh tế vốn có của ca trù.

Vì thế, mỗi buổi tập là một quá trình lắng lại, nơi người học phải gác lại sự vội vàng thường nhật, tập trung cao độ để cảm nhận, điều chỉnh và hòa mình vào thế giới của những thanh âm cổ.

Chính sự nghiêm cẩn ấy đã giúp ca trù ở Diễn Châu không bị “hiện đại hóa” một cách dễ dãi, mà vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên bản, tinh tế và chiều sâu nghệ thuật. Từ những buổi tập giản dị trong căn nhà nhỏ, từng nhịp phách, từng làn điệu ca trù vẫn bền bỉ được gìn giữ, truyền nối, lặng lẽ chảy qua các thế hệ, nuôi dưỡng đời sống văn hóa làng quê giữa nhịp sống hôm nay.

Gieo mầm di sản cho thế hệ trẻ

Điều đáng ghi nhận là ca trù ở Diễn Châu không chỉ được gìn giữ bởi lớp nghệ nhân cao tuổi. Dưới sự dẫn dắt của nghệ nhân Nguyễn Thị Loan, ngày càng có nhiều học sinh chủ động tìm đến với loại hình nghệ thuật tưởng chừng kén người học này. Từ chỗ xa lạ, ca trù dần trở thành một lựa chọn văn hóa mới mẻ, hấp dẫn đối với không ít bạn trẻ.

Những lớp truyền dạy ca trù miễn phí được tổ chức vào dịp hè tại các trường THPT trên địa bàn đã thu hút sự tham gia đông đảo của học sinh. Có em đến từ sự tò mò ban đầu, có em xuất phát từ niềm yêu thích âm nhạc truyền thống, nhưng sau một thời gian theo học, nhiều em gắn bó lâu dài bởi tìm thấy sự đồng điệu trong từng làn điệu, nhịp phách.

Với nghệ nhân Nguyễn Thị Loan, mỗi học trò kiên trì theo đuổi ca trù là thêm một mầm di sản được gieo xuống. Chị dành nhiều thời gian, công sức để uốn nắn từng nhịp phách, chỉnh sửa từng câu hát, kiên nhẫn đồng hành cùng học viên trong suốt quá trình luyện tập. Bởi chị hiểu rằng, chỉ khi lớp trẻ thực sự yêu và hiểu ca trù, loại hình nghệ thuật này mới có thể tiếp tục được bảo tồn và phát triển một cách bền vững.

Sự tận tâm ấy đã mang lại những kết quả đáng ghi nhận. Không chỉ cá nhân chị đạt thành tích cao tại các liên hoan ca trù toàn quốc, Câu lạc bộ Ca trù Diễn Châu cũng từng bước khẳng định vị thế, trở thành điểm sáng trong các hoạt động, sự kiện văn hóa lớn của tỉnh.

Điều đáng quý là ca trù ở Diễn Châu không tồn tại như một loại hình nghệ thuật tách rời đời sống, mà đã thực sự hòa mình vào sinh hoạt cộng đồng. Từ lễ hội làng, những buổi mừng thọ, đến dịp Tết cổ truyền, tiếng đàn, nhịp phách lại vang lên trong không gian quen thuộc của làng quê.

Không đặt nặng thù lao, các thành viên câu lạc bộ sẵn sàng biểu diễn phục vụ miễn phí, tự nguyện đóng góp kinh phí để mua sắm nhạc cụ, trang phục, duy trì sinh hoạt đều đặn, coi đó là trách nhiệm và niềm vui chung trong hành trình giữ gìn di sản.

Từ chỗ đứng trước nguy cơ mai một, sau nhiều năm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, ca trù ở Diễn Châu đang từng bước hồi sinh một cách bền bỉ. Trên địa bàn đã hình thành nhiều câu lạc bộ ca trù, lưu giữ được hàng chục thể cách, làn điệu cổ, đồng thời tạo được lực lượng kế cận đủ khả năng tiếp nối và truyền dạy. Ca trù vì thế không còn là ký ức xa vắng của quá khứ, mà đang dần trở lại như một phần đời sống văn hóa quen thuộc của người dân địa phương.

Những ngày cuối năm, khi làng quê Diễn Châu rộn ràng đón Tết, tiếng ca trù lại vang lên giữa không gian quen thuộc của đình làng, ngôi nhà nhỏ hay sân lễ hội. Ở đó, di sản không nằm yên trong hồ sơ hay danh hiệu, mà hiện hữu trong đời sống, trong niềm vui và sự gắn kết của cộng đồng.

Và giữa nhịp phách đều đặn ấy, người nghệ nhân vẫn lặng lẽ giữ vai trò “giữ lửa”, để ca trù không chỉ được bảo tồn, mà tiếp tục sống, tiếp tục lan tỏa. Đó cũng là cách hồn quê được gìn giữ - bền bỉ, khiêm nhường nhưng đủ sức đi cùng thời gian.