Linh thiêng đền Quán Thánh - Bắc trấn của kinh thành Thăng Long xưa

Đền Quán Thánh là nơi thờ Huyền Thiên Trấn Vũ - một vị thần trấn giữ phương Bắc và là một trong "Tứ trấn" của kinh thành Thăng Long xưa.

Bắc trấn, đền Quán Thánh còn gọi là đền Trấn Vũ trấn giữ phía Bắc của kinh thành mang kiến trúc độc đáo. Đền được xây dựng từ thế kỉ XI, năm 1010 dưới triều Vua Lý Thái Tổ.

Sau cổng ngoài là cổng tam quan gồm 3 cửa, 2 tầng. Trên gác tam quan chính là nơi đặt quả chuông đồng được đúc vào năm 1677, đời vua Lê Hy Tông. Đây chính là tiếng chuông đã đi vào trong thơ ca và ca dao của Việt Nam:

Gió đưa cành trúc la đà

Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương

Mịt mù khói tỏa ngàn sương

Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ

Theo tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian đều xác nhận, đền được khởi công sau khi vua Lý Thái Tổ dời đô Hoa Lư về Thăng Long (1010), với tên gọi là Trấn Vũ quán (quán Trấn Vũ). Di tích nằm trong khu vực Hoàng thành Thăng Long, đến thời vua Lê Thánh Tông, được dời ra vị trí hiện nay (phía Tây Bắc thành Thăng Long xưa).

Đền Quán Thánh (trấn phương Bắc) là một trong “Tứ trấn” nổi tiếng của kinh thành Thăng Long xưa cùng với đền Bạch Mã (trấn phương Đông), đền Voi Phục (trấn phương Tây), đền Kim Liên (trấn phương Nam).

Trong đền thờ một vị thần của đạo Lão là Huyền Thiên Trấn Vũ. Theo truyền thuyết, Huyền Thiên Trấn Vũ là vị thần luôn được thờ trấn ải hướng Bắc. Truyền thuyết xưa kể lại, đến thời An Dương Vương xây thành Cổ Loa để chống quân xâm lược, có một con gà trắng hóa tinh và quỷ ở vùng núi Thất Diệu thường đến quấy phá khiến nhà vua không xây được thành.

Nghe lời thỉnh cầu của thần Kim Quy, Thần đã giúp vua An Dương Vương trừ hết mọi tà ma, nhờ đó Loa Thành được xây trên nền vững chắc. Để nhớ công ơn của Thần, Nhà vua đã cho lập đền thờ trên Núi Sái.

Cũng theo một thuyết nữa được dân gian truyền lại, vào đời Hùng Vương thứ 14, tại Rừng Thiết Lâm làng Hoàng Long Đỗ (Hà Nội ngày nay) có một con hồ ly tinh chín đuôi (cửu vĩ hồ) thường xuyên xuất hiện quấy nhiễu, làm hại dân lành. Để cuộc sống của người dân yên ổn, Ngọc Hoàng liền sai Thần Huyền Thiên dùng phép thuật để giết con hồ ly tinh làm cho cả Rừng Thiết Lâm sụp xuống thành Hồ Tây ngày nay.

Vì thế, sau khi rời đô từ Hoa Lư về thành Đại La để xây dựng kinh đô Thăng Long, vua Lý Thái Tổ đã cho xây đền Quán Thánh để thờ Thần Huyền Thiên trấn ải phía Bắc kinh thành vào năm 1010. Đến thời nhà Lê, các nhà vua thường đến đây để cầu mưa mỗi khi hạn hán.

Năm 1823, vua Minh Mạng lên ngôi, đổi tên đền là Trấn Vũ Quán. Năm 1842, vua Thiệu Trị đến thăm đền, ban tiền đúc vòng vàng đeo cho tượng Trấn Vũ và đổi tên là đền Quán Thánh như hiện nay.

Thần Huyền Thiên là hình tượng kết hợp nhân vật thần thoại Việt Nam (ông Thánh đã giúp An Dương Vương trừ ma trong khi xây dựng thành Cổ Loa) và nhân vật thần thoại Trung Quốc Võ Tinh quân (vị thánh coi giữ phương Bắc).

Trải qua quá trình phát triển, đạo Lão đã tiếp thu và hòa hợp với văn hóa Việt Nam cùng với đạo Phật và đạo Nho. Sự hòa đồng của “tam giáo đồng nguyên” trong một di tích đã góp phần nâng giá trị lịch sử, văn hóa và tư tưởng của dân tộc.

Hiên bái đường được trang trí bởi hình tượng đắp nổi như: tượng hổ xuống núi, tượng cá chép hóa rồng, tiến sâu vào bên trong là tòa Đại bái và Hậu cung. Hai bên tả, hữu tòa Đại bái có treo biển đồng “Đề Chân Vũ quán’, do vua Thiệu Trị thời Nguyễn ngự đề và chiếc khánh đồng đúc vào thời Tây Sơn.

Đặc biệt, tại nơi thâm nghiêm nhất của tòa Hậu cung đặt pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ được đúc vào năm Đinh Tỵ (1677), là một tác phẩm nghệ thuật có giá trị độc đáo của nhân dân ta vào thế kỷ XVII do các nghệ nhân làng đúc đồng Ngũ Xã tạo tác.

Tượng Huyền Thiên trước bằng gỗ, đến năm Vĩnh Trị thứ 2 thời vua Lê Hy Tông (1677) mới được đúc bằng đồng cao 3,96m, nặng 4 tấn, chu vi bệ đá 8m.

Tượng ngồi oai nghiêm, mặt vuông, mắt nhìn thẳng, râu dài, đầu không đội mũ, tóc xõa ra đằng sau, mình mặc áo đạo sĩ màu đen, đi chân trên lưng rùa, thân gươm có rắn quấn. Rắn và rùa là tượng trưng cho sức mạnh và sự trường sinh của thần.

Tượng đồng Huyền Thiên đồ sộ, uy nghiêm, hùng đũng được thờ ở phía Bắc thành Thăng Long, mang một ý nghĩa lớn lao, biểu thị cho tinh thần của dân tộc qua các cuộc chiến tranh chống giặc xâm lược. Ngoài ra nơi đây còn trưng bày nhiều bảo vật quý giá như nhạc cổ bằng đồng, bảng sắc phong, nhiều tư liệu quý giá,...

Có thể thấy, đền Quán Thánh không chỉ là một công trình độc đáo về mặt kiến trúc mà còn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa của người Hà Nội xưa.

Vào mùng 03/3 âm lịch hằng năm, đền đều tổ chức lễ hội để người dân tưởng nhớ đức Huyền Thiên Trấn Vũ, người đã có công diệt trừ tà ma, yêu quái mang lại bình yên cho người dân, thu hút đông đảo người dân Thủ đô tham gia. Bên cạnh đó, vào mùng Một, ngày Rằm hoặc lễ, Tết, đền Quán Thánh cũng đón tiếp rất nhiều du khách và người dân đến dâng hương, cầu bình an, tài lộc.

Thăng Long tứ trấn có lịch sử lâu đời, gắn liền với văn hóa người Việt từ nghìn xưa, trở thành biểu tượng bất hủ của Hà Nội nghìn năm văn hiến, là chiếc cầu nối truyền thống nghìn năm của kinh đô Thăng Long xưa tới Hà Nội hôm nay.

“Tứ trấn Hà Nội” không chỉ là những di tích lịch sử ghi dấu lại một thời kì lịch sử oai hùng của cả dân tộc, trở thành biểu tượng không thể thiếu cho sức sống của Hà Nội, cho đời sống văn hóa, tâm linh người Việt. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử nhưng giá trị của “tứ trấn” vẫn còn vẹn nguyên.

Tuy mỗi đền thờ một vị thần khác nhau, mang những nét kiến trúc độc đáo, riêng biệt nhưng bốn ngôi đền đều đã trở thành một phần không thể thiếu của nét văn hóa đất Hà thành. Ngày nay, “tứ trấn” vẫn ngày đêm trấn giữ bốn hướng huyết mạch Đông, Tây, Nam, Bắc để bảo vệ cho Thủ đô Hà Nội ngày càng yên bình, phồn vinh.

Với giá trị ý nghĩa lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật, Thăng Long tứ trấn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.