Văn hóa- Thể thao

Đền Bạch Mã - Trấn phía Đông của Thăng Long Hà Nội

Dương Dũng - Minh Lý • 27/02/2026 - 15:05

Đền Bạch Mã (số 76 Hàng Buồm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) là ngôi đền đứng trong "Thăng Long tứ trấn". Thờ thần Long Đỗ - vị Thành hoàng bản thổ của Hà Nội, ngôi đền gắn liền với huyền tích ngựa trắng hiện ra chỉ lối cho vua Lý Thái Tổ xây thành Thăng Long vào năm 1010.

Nằm trầm mặc giữa nhịp sống tấp nập của phố cổ Hà Nội, Đền Bạch Mã - ngôi đền trấn giữ phía Đông kinh thành Thăng Long xưa - không chỉ là công trình kiến trúc tâm linh cổ kính mà còn là chứng nhân lịch sử gắn với vương triều Nhà Lý.

Trải qua bao thăng trầm, di tích vẫn bền bỉ lưu giữ ký ức về một thời dựng nước và giữ nước. Ngày nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị của đền trong đời sống đương đại không chỉ là trách nhiệm, mà còn là sứ mệnh thiêng liêng của những người gìn giữ di sản.

Trong các di tích thuộc "tứ trấn", đền Bạch Mã trấn phía Đông, được xây dựng sớm hơn cả. Ngôi đền thờ thần Long Đỗ, vị thần gắn với núi Nùng, nơi tiếp nhận khí thiêng của sông núi kinh đô.

Theo tài liệu của Ban quản lý đền Bạch Mã, thời nước ta bị nhà Đường ở phương Bắc đô hộ, viên quan Cao Biền từng đắp thành Đại La nhưng đất liên tục sụt lở.

Thấy thần Long Đỗ hiện lên linh hiển, Cao Biền hoảng sợ, lập tức dùng bùa phép và chôn đồng sắt nhằm trấn yểm long mạch. Nhưng ngay trong đêm, sấm sét nổi lên, đánh tan mọi thứ. Biết không thể khuất phục được vị thần linh thiêng nước Nam, hắn bèn lập đền thờ, cầu xin sự phù hộ.

Đền Bạch Mã còn gắn với truyền thuyết dựng thành của vua Lý Thái Tổ. Năm 1010, nhà vua dời đô từ Hoa Lư về Đại La. Khi xây dựng kinh thành Thăng Long, công trình nhiều lần hoàn thành rồi lại sụp đổ.

Vua bèn sai người tới đền cầu thần, chợt thấy một con ngựa trắng từ trong đền phi ra. Ngựa đi một vòng quanh khu đất, đến đâu in dấu chân đến đó rồi quay trở lại đền và biến mất. Nhà vua theo những dấu chân ấy cho đắp thành thì công trình không còn đổ sập, vì thế phong thần làm Thành hoàng Thăng Long.

Trải qua nhiều lần trùng tu, đặc biệt là đợt tôn tạo lớn vào năm 1839, ngôi đền hiện nay mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn với bố cục hài hòa trên một trục chính. Điểm độc đáo là hệ thống mái vòm “vỏ cua” nối liền các tòa nhà, tạo nên không gian liên hoàn, rộng rãi và thoáng đãng.

Đền Bạch Mã không chỉ là một ngôi đền, đó là linh hồn của Thăng Long xưa. Mỗi viên gạch, mỗi bức hoành phi câu đối ở đây đều mang trong mình một câu chuyện về bản lĩnh dân tộc.

Gắn với truyền thuyết dựng thành, đền Bạch Mã giữ vị trí linh thiêng trấn giữ phía Đông Thăng Long. Cùng với đền Voi Phục (trấn Tây), đền Quán Thánh (trấn Bắc) và đền Kim Liên (trấn Nam), 4 ngôi đền hợp thành "Thăng Long tứ trấn", bảo vệ kinh thành xưa. Đền Bạch Mã ở vị trí đắc địa trong khu phố cổ, thu hút nhiều du khách nước ngoài ghé thăm khi đặt chân đến Hà Nội.

Trải qua hơn mười thế kỷ và nhiều lần trùng tu, đền Bạch Mã vẫn giữ được vẻ bề thế với cấu trúc hình chữ Công, hệ thống khung gỗ lim với những hàng cột lớn và bộ vì kèo mang đậm phong cách kiến trúc thời Lê, Nguyễn.

Phương đình nổi bật với hoa văn và mảng chạm tinh xảo. Khu đại bái có bộ khung gỗ "chồng rường, giá chiêng", trang trí họa tiết mây lửa, hoa lá.

Cung cấm đặt tượng thần Long Đỗ ngồi uy nghi trên ngai, lưng thẳng, đầu đội mũ bình thiên, toàn thân phủ vải đỏ, chỉ để lộ gương mặt. Tượng ngựa trắng ở khu vực trung cung trong tư thế đứng. Đai, cương, yên ngựa sơn son thếp vàng, biểu trưng cho uy linh của vị thần thiêng.

Chiếc kiệu thờ cổ được chạm khắc tinh xảo, thể hiện bàn tay tài hoa của các nghệ nhân đất Kinh Kỳ. Đặc biệt là bức tượng ngựa trắng đứng uy nghiêm phía sau nghi môn, nhắc nhở chúng ta về huyền tích linh thiêng năm xưa.

Giữa nhịp sống hối hả của "Hà Nội 36 phố phường", ngôi đền như một nốt lặng thành kính, nhắc nhở hậu thế về nguồn cội và bản sắc của mảnh đất ngàn năm văn hiến.

Hiện, đền Bạch Mã còn lưu giữ 15 bia cổ. Nội dung các bia đề cập đến sự tích của đền và thần, nghi lễ cúng thần, các lần trùng tu tôn tạo. Đền có đồ lễ bộ, gồm các vũ khí thời cổ như kích, đao, thương, câu liêm... được sơn son thếp vàng, chạm khắc tinh xảo.

Anh Trần Minh Tú (45 tuổi, quê Ninh Bình) cho biết, đã nhiều lần ghé thăm Đền Bạch Mã mỗi khi có dịp ra Hà Nội. Với anh, đây không chỉ là một điểm tham quan mà còn là chốn gửi gắm niềm tin và tìm lại sự an yên giữa nhịp sống bộn bề.

Anh Hoàng chia sẻ, mỗi lần đến đền, anh đều thành tâm cầu mong sức khỏe, bình an, công việc hanh thông cho bản thân và gia đình. Theo anh, việc đi lễ đền, chùa từ lâu đã trở thành một phần trong đời sống tâm linh của người Việt. Riêng Đền Bạch Mã mang ý nghĩa đặc biệt hơn, bởi đây là một trong bốn ngôi đền linh thiêng hợp thành hệ thống “Thăng Long tứ trấn”, gắn với chiều sâu lịch sử và văn hóa của đất kinh kỳ.