Khi trường học mở cửa đón chuyên gia, nghệ nhân, nghệ sĩ

Ngày 20/9, tại phiên giải trình của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đề nghị làm rõ cơ chế huy động các lực lượng xã hội tham gia hoạt động giáo dục, từ tiêu chuẩn, điều kiện, nội dung, thời lượng đến hợp đồng, thù lao, nguồn kinh phí và trách nhiệm của các bên. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết, trong năm học 2026-2027, Bộ GD&ĐT sẽ phối hợp Bộ VH, TT&DL rà soát, hoàn thiện hướng dẫn liên quan.

Câu hỏi ấy đáng chú ý. Thực tế, từ tháng 9/2025, Bộ GD&ĐT đã ban hành Công văn 5215/BGDĐT-GDPT hướng dẫn việc mời chuyên gia, nghệ nhân, nghệ sĩ, huấn luyện viên, vận động viên tham gia các hoạt động giáo dục trong trường phổ thông.

Văn bản đặt ra các yêu cầu về tiêu chí, tiêu chuẩn của người được mời; kế hoạch giáo dục của nhà trường; cơ chế phối hợp, tài chính và các điều kiện bảo đảm an toàn, bảo vệ trẻ em. Đáng chú ý, giáo viên nhà trường vẫn giữ vai trò chủ trì, quản lý lớp học; người được mời cung cấp kiến thức chuyên sâu, năng lực đặc thù và kinh nghiệm thực tiễn để bổ sung, hỗ trợ giáo viên.

Như vậy, câu chuyện không phải là tìm thêm một “người dạy” để thay thế giáo viên. Bài toán là làm thế nào để bổ sung kiến thức chuyên sâu, năng lực đặc thù và kinh nghiệm thực tiễn của những người được mời vào đúng chỗ, đúng lúc và đúng mục tiêu giáo dục.

Quảng Ninh: Khi chính địa phương trở thành một “lớp học”

Quảng Ninh đang hoàn thiện Đề án thí điểm mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa” - một cách tiếp cận đặt môi trường giáo dục, sự phát triển toàn diện của học sinh và sự gắn kết với cộng đồng vào vị trí rõ hơn.

Ngày 13/9, Thường trực Thành ủy Quảng Ninh cho ý kiến về đề án thí điểm mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa” tại trường Tiểu học, THCS và THPT Vũ Văn Hiếu ở phường Hà Tu và trường Tiểu học, THCS và THPT Thực hành Sư phạm thuộc trường Đại học Hạ Long ở phường Vàng Danh.

Theo định hướng được đưa ra, ngoài chương trình theo quy định, các trường thí điểm sẽ chú trọng hơn đến giáo dục truyền thống địa phương, nghệ thuật, thể thao, ngoại ngữ, kỹ năng sống, tư duy đổi mới sáng tạo, khát vọng cống hiến và trách nhiệm với cộng đồng, đất nước.

Đáng chú ý, Quảng Ninh cũng tính đến việc huy động nguồn lực xã hội cho cơ sở vật chất và các hoạt động giáo dục. Đây chính là điểm giao giữa một mô hình trường học mới và câu chuyện “người thầy ngoài nhà trường”.

Quảng Ninh có biên giới, biển đảo, di sản, làng nghề, công nghiệp, du lịch, văn hóa, thể thao… Mỗi lĩnh vực đều có những con người đang trực tiếp làm nên giá trị của vùng đất.

“Tiết học biên cương”: Bài học yêu nước sống động, nhân văn từ những người thầy áo xanh

Ở Quảng Ninh, “Tiết học biên cương” cho thấy nguồn lực xã hội có thể trở thành một phần của giáo dục. Tại các đồn biên phòng ở Móng Cái, Pò Hèn, Trà Cổ, Hoành Mô, cán bộ, chiến sĩ trực tiếp đưa học sinh, đoàn viên, sinh viên đến với đường biên, cột mốc, lịch sử và cuộc sống nơi tuyến đầu Tổ quốc.

Bài học về chủ quyền được đặt ngay trước cột mốc; câu chuyện về người lính được kể giữa nơi những người lính đang làm nhiệm vụ.

Đó là lúc một khái niệm trong sách trở thành không gian có thật. Giá trị của những tiết học ấy không nằm ở việc người lính thay giáo viên đứng lớp. Họ mang vào bài học thứ mình có: trải nghiệm thật.

Mở cửa nhưng vẫn phải đảm bảo tính chuyên môn

Vấn đề là không phải bất cứ ai giỏi chuyên môn cũng mặc nhiên trở thành người có thể đứng lớp. Một nghệ nhân giỏi nghề chưa chắc biết cách truyền đạt. Một vận động viên có thành tích cao chưa chắc hiểu tâm lý trẻ em. Một chuyên gia nhiều kinh nghiệm chưa chắc biết thiết kế một hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Công văn 5215 của Bộ GD&ĐT đã đặt ra yêu cầu về tiêu chuẩn, điều kiện, nội dung, kế hoạch phối hợp, tài chính và an toàn khi huy động các lực lượng xã hội tham gia giáo dục. Người được mời phải có phẩm chất, uy tín, năng lực truyền đạt và phù hợp với học sinh.

Nếu đưa người ngoài vào trường chỉ để có thêm một buổi giao lưu, hoạt động dễ trở thành phong trào. Nếu mời chuyên gia nhưng không xác định học sinh cần đạt được gì sau buổi học, kiến thức có thể nhiều nhưng giá trị giáo dục ít. Thiếu cơ chế kiểm soát nội dung, ứng xử, an toàn và trách nhiệm, việc mở cửa với xã hội cũng có thể tạo ra những rủi ro mà nhà trường phải gánh chịu.

Ngược lại, nếu được thiết kế như một phần của kế hoạch giáo dục, người ngoài nhà trường có thể giúp học sinh tiếp cận những thế giới mà lớp học thông thường khó tái hiện. Điều đó không làm vai trò của giáo viên nhỏ đi, mà đòi hỏi giáo viên phải làm tốt hơn phần việc của mình: xác định mục tiêu, lựa chọn người phù hợp, thiết kế hoạt động, kết nối với chương trình và đánh giá kết quả.

Một nền giáo dục gắn với đời sống không chỉ yêu cầu học sinh bước ra ngoài để trải nghiệm, mà nhà trường cũng phải biết đưa những giá trị tốt đẹp của xã hội vào bên trong, với một nguyên tắc rõ ràng: mọi nguồn lực cuối cùng đều phải phục vụ sự phát triển của học sinh.

Thước đo vì thế không phải là có bao nhiêu chuyên gia được mời, bao nhiêu buổi trải nghiệm được tổ chức hay bao nhiêu người tham gia, mà là học sinh nhận được gì sau đó.

Một tiết học biên cương giúp các em hiểu hơn về chủ quyền; gặp nghệ nhân giúp các em biết trân trọng nghề truyền thống; một giờ với vận động viên giúp các em hiểu giá trị của kỷ luật; một cuộc gặp chuyên gia giúp các em hình dung về nghề nghiệp tương lai.

Việc giáo dục không cần thêm những “người nổi tiếng” đứng trước học sinh, mà cần những con người có giá trị thật, được đặt vào đúng bài học và đúng mục tiêu. Nhà trường giữ tay lái, giáo viên kết nối trải nghiệm thành tri thức, còn những “người thầy” ngoài nhà trường đem đến nghề nghiệp, trải nghiệm và vốn sống.

Khi ba yếu tố ấy gặp nhau, lớp học có thể rộng hơn bốn bức tường mà không mất đi tính kỷ luật của giáo dục; học sinh được bước ra thế giới mà vẫn có người dẫn đường.