Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Tòa án và các cơ quan tố tụng trong xử lý yêu cầu tương trợ tư pháp hình sự

Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp và Bộ Ngoại giao vừa ban hành Thông tư liên tịch số 12/2026/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP-BTP-BNG quy định chi tiết một số điều của Luật Tương trợ tư pháp về hình sự và việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong xử lý yêu cầu của nước ngoài về truy cứu trách nhiệm hình sự.

Thông tư có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, áp dụng đối với Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra, Tòa án, cơ quan thi hành án hình sự, cơ quan thi hành án dân sự cùng các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Theo quy định, hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự phải bảo đảm tuân thủ Hiến pháp, Luật Tương trợ tư pháp về hình sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên; đồng thời bảo đảm đúng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng cơ quan trong quá trình phối hợp giải quyết yêu cầu của nước ngoài.

Làm rõ trách nhiệm của Tòa án trong hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự

Một trong những điểm đáng chú ý của Thông tư là quy định rõ trách nhiệm và vai trò của Tòa án nhân dân trong toàn bộ quy trình thực hiện tương trợ tư pháp về hình sự.

Theo đó, Tòa án nhân dân tối cao là một trong những cơ quan được Viện kiểm sát nhân dân tối cao lấy ý kiến khi xem xét các yêu cầu của nước ngoài liên quan đến hình phạt tử hình. Ý kiến của Tòa án là căn cứ quan trọng để xác định người có liên quan thuộc trường hợp không bị áp dụng hoặc không bị thi hành án tử hình theo quy định của Bộ luật Hình sự trước khi Việt Nam đưa ra thông báo cho cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài.

Đối với hoạt động tống đạt bản án, bản sao bản án hoặc trích lục bản án của nước ngoài, Thông tư quy định Viện kiểm sát nhân dân tối cao là cơ quan đầu mối tiếp nhận và chuyển yêu cầu đến Tòa án có thẩm quyền để thực hiện theo quy định của pháp luật.

Thông tư cũng quy định rõ cơ chế kết thúc yêu cầu tương trợ tư pháp trong trường hợp phía nước ngoài không phản hồi sau nhiều lần đề nghị thông báo tiến độ. Đối với các yêu cầu do Tòa án lập để tống đạt bản án ra nước ngoài, sau thời hạn 3 tháng kể từ khi nhận được thông báo tiến độ gần nhất của Viện kiểm sát nhân dân tối cao mà không có kết quả, Tòa án có thể phối hợp với Viện kiểm sát và các cơ quan liên quan xem xét thống nhất việc kết thúc yêu cầu tương trợ theo quy định của Luật Tương trợ tư pháp về hình sự.

Bên cạnh đó, Thông tư xác định rõ thẩm quyền của Tòa án trong việc quyết định chuyển giao tạm thời người đang bị tạm giam hoặc đang chấp hành án phạt tù sang nước ngoài để hỗ trợ điều tra, cung cấp chứng cứ. Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, Chánh án hoặc Phó Chánh án có thẩm quyền quyết định việc chuyển giao; khi vụ án đã được đưa ra xét xử, Hội đồng xét xử quyết định. Đối với người đang chấp hành án phạt tù, Tòa án nơi người đó chấp hành án là cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tố tụng, đáp ứng yêu cầu hợp tác tư pháp quốc tế

Không chỉ làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, Thông tư còn thiết lập quy trình phối hợp thống nhất giữa Viện kiểm sát, Tòa án, Cơ quan điều tra, cơ quan thi hành án cùng các bộ, ngành trong xử lý các yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự.

Theo đó, Viện kiểm sát các cấp thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tương trợ tư pháp và phối hợp với cơ quan lập yêu cầu trong việc xác định sự cần thiết của các yêu cầu gửi ra nước ngoài, đồng thời kiểm sát quá trình thực hiện các yêu cầu tương trợ trong từng giai đoạn tố tụng.

Đối với trường hợp Việt Nam đề nghị nước ngoài truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người nước ngoài phạm tội trên lãnh thổ Việt Nam nhưng đã bỏ trốn ra nước ngoài và không thể dẫn độ, Thông tư quy định cụ thể thành phần hồ sơ, trình tự chuyển giao hồ sơ, vật chứng cũng như trách nhiệm của từng cơ quan trong việc tiếp nhận, bảo quản và bàn giao tài liệu.

Một điểm mới đáng chú ý khác là quy định về việc lấy lời khai trực tuyến theo yêu cầu của nước ngoài. Theo Thông tư, trước khi tổ chức phiên lấy lời khai, phía nước ngoài phải cung cấp đầy đủ thông tin về thành phần tham gia, câu hỏi dự kiến, điều kiện kỹ thuật và các nội dung liên quan.

Trong quá trình lấy lời khai, cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam có quyền yêu cầu điều chỉnh hoặc không chấp nhận các câu hỏi vi phạm pháp luật Việt Nam, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc không phù hợp với nội dung yêu cầu tương trợ tư pháp. Phiên lấy lời khai phải được lập biên bản và có thể được ghi âm, ghi hình theo quy định của pháp luật.

Thông tư cũng quy định chặt chẽ việc theo dõi, quản lý người được chuyển giao tạm thời ra nước ngoài. Viện kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Ngoại giao theo dõi việc thực hiện cam kết của phía nước ngoài nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp cũng như an toàn của người được chuyển giao. Đồng thời, việc chuyển giao không được làm ảnh hưởng đến quyền được xét giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, tha tù trước thời hạn có điều kiện, đặc xá hoặc đại xá nếu người đó đủ điều kiện theo quy định.

Việc ban hành Thông tư liên tịch số 12/2026/TTLT đánh dấu bước hoàn thiện quan trọng về hành lang pháp lý trong hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự. Đối với hệ thống Tòa án nhân dân, văn bản không chỉ làm rõ thẩm quyền và trách nhiệm trong từng khâu của quá trình giải quyết yêu cầu tương trợ tư pháp mà còn góp phần tăng cường hiệu quả phối hợp với Viện kiểm sát và các cơ quan tiến hành tố tụng, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia và hội nhập quốc tế trong lĩnh vực tư pháp.