Điều 256a BLHS và yêu cầu mới đối với công tác giám định ma túy

Từ quy định mới đến yêu cầu thực tiễn

Luật số 86/2025/QH15 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự đã bổ sung Điều 256a về tội sử dụng trái phép chất ma túy và có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Quy định mới tạo thêm cơ sở pháp lý cho việc xử lý hình sự đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy trong những trường hợp luật định, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn trong phát hiện, chứng minh hành vi phạm tội.

Sau hơn một năm triển khai, quy định này đã từng bước đi vào thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử tại Quảng Ninh. Các vụ án được đưa ra xét xử cho thấy việc xác định hành vi sử dụng trái phép chất ma túy không chỉ dựa trên lời khai mà cần được chứng minh bằng hệ thống tài liệu, chứng cứ được thu thập đúng trình tự, trong đó kết quả giám định có vai trò quan trọng.

Một ví dụ là vụ án Nguyễn Thành Chung, được TAND khu vực 1 - Quảng Ninh đưa ra xét xử lưu động ngày 5/2/2026 tại Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh. Theo cáo trạng, Chung đang trong thời gian quản lý sau cai nghiện tại địa phương từ ngày 22/5/2024 đến ngày 22/5/2026 nhưng khoảng 19 giờ 30 phút ngày 22/10/2025 đã mua heroin để sử dụng.

Đến ngày 24/10/2025, trong quá trình kiểm danh, kiểm diện, Công an phường Hạ Long lấy mẫu xét nghiệm đối với Chung. Kết quả cho thấy mẫu có morphine và codeine; cơ quan giám định kết luận morphine là sản phẩm chuyển hóa của heroin trong cơ thể. Tại phiên tòa, bị cáo thừa nhận hành vi. Trên cơ sở hồ sơ vụ án, kết quả xét hỏi và tranh tụng công khai, Hội đồng xét xử xác định hành vi của bị cáo đủ yếu tố cấu thành tội “Sử dụng trái phép chất ma túy” theo điểm b khoản 1 Điều 256a BLHS và tuyên phạt 27 tháng tù.

Vụ án cho thấy khá rõ vai trò của kết quả giám định trong chuỗi chứng cứ. Từ mẫu sinh học được thu thập trong quá trình kiểm tra, bằng phương pháp phân tích chuyên môn, cơ quan giám định xác định sự hiện diện của các chất trong cơ thể và làm rõ morphine là chất chuyển hóa của heroin. Những kết quả này trở thành căn cứ khoa học quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng xem xét, đánh giá hành vi của bị cáo.

Không lâu sau đó, ngày 29/6/2026, TAND khu vực 4 - Quảng Ninh xét xử Bùi Ngọc Hoàng về tội “Sử dụng trái phép chất ma túy” theo Điều 256a BLHS. Phiên tòa được tổ chức trong khuôn khổ Tháng hành động phòng, chống ma túy năm 2026. Tại phiên tòa, Kiểm sát viên tham gia xét hỏi, làm rõ hành vi phạm tội, đánh giá các tình tiết của vụ án và trình chiếu tài liệu, chứng cứ được số hóa phục vụ hoạt động xét xử.

Những vụ án như vậy cho thấy Điều 256a đã được cụ thể hóa trong hoạt động tố tụng, đồng thời đặt ra yêu cầu chặt chẽ đối với quá trình thu thập, bảo quản, phân tích và đánh giá chứng cứ, nhất là những chứng cứ mang tính khoa học được hình thành từ mẫu vật.

Khắt khe từ khâu thu thập mẫu

Đối với các vụ việc liên quan đến Điều 256a, một trong những yêu cầu đặc thù của công tác giám định là phát hiện các chất ma túy, chất chuyển hóa của chất ma túy trong cơ thể người thông qua các mẫu như máu, nước tiểu, tóc…

Đây là những mẫu vật dễ biến đổi, hàm lượng chất có thể rất thấp, đòi hỏi quy trình thu thập, bảo quản, vận chuyển và phân tích nghiêm ngặt. Chỉ một sai sót ở một khâu cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng mẫu và kết quả phân tích.

Bởi vậy, công tác giám định không bắt đầu từ phòng thí nghiệm mà ngay từ quá trình thu thập mẫu. Việc lấy mẫu đúng quy trình, bảo đảm nguyên trạng, niêm phong, ghi nhận đầy đủ thông tin và chuyển đến cơ quan giám định đúng yêu cầu là những yếu tố quan trọng để bảo đảm giá trị của kết quả giám định.

Nhận thức rõ vai trò là lực lượng cung cấp “chứng cứ khoa học”, Phòng Kỹ thuật hình sự Công an thành phố Quảng Ninh đã chủ động rà soát, chuẩn hóa quy trình tiếp nhận, xử lý mẫu; tăng cường phối hợp, hướng dẫn Công an các đơn vị, địa phương trong thu thập, niêm phong, bảo quản mẫu sinh học.

Mỗi kết luận giám định không chỉ phải bảo đảm chính xác, khách quan mà còn phải đáp ứng yêu cầu về thời gian của hoạt động tố tụng. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong những vụ án mà kết quả giám định được sử dụng để làm rõ dấu hiệu của hành vi phạm tội.

Áp lực từ khối lượng và yêu cầu chuyên môn

Trong lĩnh vực giám định ma túy, đơn vị thường xuyên chịu áp lực lớn về khối lượng công việc, tiến độ và yêu cầu chuyên môn, đặc biệt trong các đợt cao điểm đấu tranh phòng, chống tội phạm ma túy, khi số lượng mẫu vật phát sinh lớn, tập trung trong thời gian ngắn.

Trước yêu cầu khẩn trương của hoạt động tố tụng, lực lượng giám định phải chủ động về nhân lực, phương tiện, tổ chức công việc khoa học, vừa bảo đảm tiến độ, duy trì tỷ lệ giải quyết kết luận giám định đúng thời hạn đạt 100%, vừa giữ vững tính chính xác, khách quan, khoa học của từng kết luận.

Cùng với con người, Phòng Kỹ thuật hình sự chủ động khai thác hiệu quả các hệ thống thiết bị phân tích chuyên sâu như GC, GC-MS, LC-MS/MS, FTIR; thường xuyên cập nhật phương pháp giám định, nghiên cứu các chất ma túy mới, từng bước nâng cao năng lực đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Sự xuất hiện ngày càng đa dạng của các loại ma túy đặt ra những thách thức mới đối với công tác giám định. Việc nhận diện chính xác các chất trong mẫu vật đòi hỏi cán bộ giám định không ngừng cập nhật kiến thức, làm chủ trang thiết bị và phương pháp phân tích, bảo đảm kết quả có độ tin cậy cao.

“Chứng cứ khoa học” trong đấu tranh với tội phạm ma túy

Từ thực tiễn xét xử và yêu cầu của hoạt động tố tụng có thể thấy, công tác kỹ thuật hình sự đang giữ một vị trí ngày càng rõ nét trong quá trình chứng minh hành vi phạm tội theo Điều 256a BLHS.

Đằng sau một kết luận giám định là cả quá trình từ tiếp nhận, bảo quản mẫu đến phân tích bằng phương pháp chuyên môn. Với những vụ án mà hành vi sử dụng ma túy cần được chứng minh thông qua dấu vết còn lại trong cơ thể, kết quả giám định chính xác, khách quan có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống chứng cứ của vụ án.

Thực tiễn sau hơn một năm triển khai Điều 256a cho thấy, yêu cầu đối với công tác giám định không dừng ở việc phát hiện có hay không có chất ma túy. Cùng với sự phát triển, biến đổi của các loại ma túy, lực lượng kỹ thuật hình sự phải liên tục cập nhật phương pháp, nâng cao năng lực phân tích và bảo đảm kết quả được cung cấp chính xác, kịp thời cho các cơ quan tiến hành tố tụng.

Trước yêu cầu đó, Phòng Kỹ thuật hình sự, Công an thành phố Quảng Ninh tiếp tục nâng cao năng lực chuyên môn, làm chủ trang thiết bị, đổi mới phương pháp, sẵn sàng đáp ứng nhiệm vụ. Qua đó, từng dấu vết được phát hiện, từng mẫu vật được phân tích chính xác sẽ tiếp tục góp phần biến những dữ liệu khoa học thành căn cứ quan trọng trong quá trình điều tra, xử lý tội phạm, góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống ma túy trên địa bàn.