Đền Thánh Mẫu và huyền tích về Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần

Từ người con gái hái dâu đến bậc mẫu nghi hóa thân vào đại nghiệp

Trong dải đất miền Trung nắng gió, dãy núi Hồng Lĩnh không chỉ là biểu tượng thiên nhiên kỳ vĩ mà còn là nơi lưu giữ những vỉa tầng lịch sử sâu dày. Dưới chân núi Na (TDP Xuân Lam 5, phường Bắc Hồng, Hà Tĩnh), đứng trước ngôi đền Thánh Mẫu cổ kính, ta như được chạm vào nhịp đập của quá khứ sáu thế kỷ trước, nghe tiếng vọng về đức hy sinh vô bờ bến của Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần – bậc mẫu nghi thiên hạ đã hóa thân thành linh khí hòa vào mạch ngầm núi sông.

Theo Sử cũ và sử liệu địa phương, Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần quê gốc tại làng Quần Lai, huyện Lôi Dương (nay là xã Xuân Hòa, tỉnh Thanh Hóa). Mối nhân duyên của bà với Bình Định Vương Lê Lợi bắt đầu từ một buổi chiều bên nương dâu bãi mía sông Chu. Hình ảnh người con gái thục nữ giai nhân, tay thoăn thoắt hái dâu với lời nói nhẹ nhàng như tơ đã làm lay động trái tim vị chủ soái Lam Sơn.

Bà về làm vợ người Anh hùng dân tộc Lê Lợi khi nghĩa quân còn đang trong buổi sơ khai đầy rẫy gian nguy. Không chỉ coi sóc hậu phương, bà còn vận động nhân dân tiếp tế quân lương, cùng nghĩa quân trải qua những năm tháng “nếm mật nằm gai” nơi rừng sâu núi thẳm.

Huyền tích bi tráng nhất gắn liền với cuộc đời bà diễn ra vào năm Ất Tỵ (1425). Khi nghĩa quân chuẩn bị vượt sông Lam để vây đánh thành Trào Khẩu, (huyện Hưng Nguyên cũ, Nghệ An), giông tố bỗng nổi lên dữ dội, sóng cao ngút trời khiến voi ngựa không thể qua sông. Trong giờ khắc sinh tử, Hoàng hậu Ngọc Trần đã tự hiến mình cho thuỷ thần dòng Lam để thần phù hộ cho nghĩa quân thắng giặc.

Ngày 24 tháng 3 năm ấy, bà gieo mình xuống dòng Lam xanh ngắt. Ngay lập tức, trời quang mây tạnh, nghĩa quân vượt sông thuận lợi, tạo nên bước ngoặt lịch sử để giải phóng đất nước. Lê Thái Tổ sau này đã nghẹn ngào tôn vinh bà: “Bà ấy đúng là Chúa cả trăm vị thần của nước ta”.

Năm 1428, sau khi Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, để đền đáp công ơn của bà, Vua Lê Thái Tổ đã lập con trai của bà là Lê Nguyên Long lên kế vị, lấy hiệu là Lê Thái Tông. Sau đó Vua Lê Thái Tông truy tôn mẹ làm Cung từ Quốc Thái Mẫu, Cung từ Quang phục Quốc Thái Mẫu; năm 1437 bà được truy tôn làm Hoàng Thái Hậu.

Chuyện về nấm mộ "mối đùn" bên chân núi cổ

Không gian đền Thánh Mẫu hôm nay bao trùm bởi sự thanh tịnh của rừng thông và hơi thở đậm đà của dòng Lam thơ mộng. Truyền ngôn kể rằng, sau khi khởi nghĩa thắng lợi, vua Lê Thái Tổ sai người rước linh cữu bà từ Nghệ An về quê nhà Thanh Hóa an táng. Tuy nhiên, khi đi qua chân núi Na (trước là làng Lộc Điền, tổng Tam Đăng), trời bỗng đổ mưa gió mịt mù khiến đoàn rước phải dừng chân đặt quan tài lại qua đêm.

Kỳ lạ thay, chỉ sau một đêm, mối đã đùn đất bao phủ kín quan tài thành một nấm mộ lớn (Hậu am). Tin rằng đó là ý nguyện của Bà muốn được nằm lại mảnh đất linh thiêng dưới chân núi Hồng để đời đời bảo hộ cho nhân dân, nhà vua đã cho lập miếu thờ ngay nơi Bà yên nghỉ.

Khắc ghi lời thề của phụ hoàng, ngay sau khi lên ngôi, vua Lê Thái Tông đã thực hiện đạo lý hiếu nghĩa bằng việc truy tôn mẹ làm Cung Từ Quốc Thái Mẫu và lập miếu thờ Bà tại Lam Kinh. Tiếp nối mạch nguồn tri ân đó, đến đời vua Lê Thánh Tông – vị quân vương anh minh triều Lê và cũng chính là cháu nội của Bà – ngôi đền dưới chân núi Na tiếp tục được đầu tư xây dựng đầy đủ, bề thế theo kiến trúc 'Tiền miếu hậu am', xứng tầm với công đức của người liệt nữ đã hy sinh mạng sống vì đại nghiệp của tông tộc.

Sáu trăm năm nắng gió núi Hồng không làm mờ đi dấu tích, đền Thánh Mẫu vẫn đứng đó như một cột mốc văn hóa của vùng hạ du sông Lam, là nơi hội tụ tâm linh của muôn dân. Công lao của Bà và giá trị cổ kính của ngôi đền đã được ghi nhận qua bằng xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh vào năm 2005.

Tiếp nối mạch nguồn văn hóa

Năm nay, kỷ niệm lễ giỗ lần thứ 601 của Hoàng hậu, không gian núi Na trở nên ấm áp và rộn ràng hơn bởi các hoạt động gắn kết cộng đồng từ rất sớm. Ngay từ ngày 8/5 (tức 22/3 âm lịch), Ban tổ chức lễ hội cùng nhân dân đã tổ chức ngày hội gói bánh chưng dâng Thánh.

Dưới tán cây cổ thụ của sân đền, hơn 1.200 chiếc bánh chưng xanh đã được hoàn thành từ sự chung tay của bà con lối xóm. Những nghệ nhân làng xã chuẩn bị kỹ lưỡng từ lá dong xanh mướt, gạo nếp thơm hương lúa mới đến nhân đậu thịt đậm đà truyền thống. Từng chiếc bánh được gói ghém tỉ mỉ không chỉ là sản vật cúng tế mà còn gói trọn tấm lòng thành kính, sự biết ơn vô hạn của thế hệ hôm nay đối với công đức của Thánh Mẫu.

Điểm nhấn đặc sắc và uy nghi nhất của phần lễ chính là nghi thức Rước Thánh Mẫu vân du diễn ra vào chiều ngày 9/5 (tức 23/3 âm lịch). Đây là nghi thức mang đậm màu sắc truyền thống, mô phỏng hành trình du ngoạn của Thánh Mẫu từ khu vực Hậu am đến đền chính và các địa điểm linh thiêng trong vùng.

Trong tiếng nhạc bát âm réo rắt và màu sắc rực rỡ của cờ xí, lọng che, đoàn rước kiệu được tổ chức vô cùng trang nghiêm. Những đội hình bát âm, đội cờ, đội khiêng kiệu trong trang phục lễ hội truyền thống tạo nên một khung cảnh rực rỡ dưới chân núi Na. Ánh mắt thành kính của dòng người đổ về từ các địa phương lân cận đã minh chứng cho sức lan tỏa mạnh mẽ của lễ hội. Nghi thức vân du không chỉ là hành trình tâm linh mà còn là dịp để nhân dân chiêm ngưỡng sự uy nghi của Thánh Mẫu, đồng thời cảm nhận niềm tự hào về một trang sử bi hùng của dân tộc.

Ngày đại lễ 10/5 (24/3 âm lịch) diễn ra trong không khí trang nghiêm với sự tham dự của các đồng chí lãnh đạo Đảng ủy, HĐND, UBND, UBMTTQ phường Bắc Hồng Lĩnh cùng quý phật tử và du khách thập phương. Tại đây, những chiếc bánh chưng xanh thắm lòng dân đã được dâng lên điện thờ trang trọng nhất.

Phát biểu tại buổi lễ, đại diện chính quyền địa phương nhấn mạnh: Lễ hội đền Thánh Mẫu không chỉ là một sự kiện tôn giáo, tâm linh mà còn là dịp để mỗi người con quê hương ôn lại cuộc đời, thân thế và sự nghiệp của Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần. Qua đó, khơi dậy đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ và củng cố sức mạnh đại đoàn kết dân tộc.

Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần - hình ảnh người phụ nữ xả thân vì đại nghĩa vẫn luôn sống mãi trong lòng dân tộc. Sáu thế kỷ trôi qua, khói trầm nơi chân núi Na vẫn chưa bao giờ dứt như sợi dây tâm linh bền chặt nối liền quá khứ hào hùng với hiện tại. Ngôi đền thiêng ấy giờ đây không chỉ là nơi thờ phụng một bậc mẫu nghi mà đã trở thành biểu tượng bất tử của lòng trung trinh, là điểm tựa văn hóa vững chắc để vùng đất Hồng Lĩnh vươn mình mạnh mẽ giữa dòng chảy thời đại.