Đền Hoàng Tá Thốn - Nơi hồn thiêng lịch sử hội tụ

Không chỉ là nơi nhân dân bày tỏ lòng thành kính đối với bậc tiền nhân, ngôi đền còn là minh chứng sinh động cho truyền thống yêu nước, tinh thần thượng võ và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Dấu ấn vị danh tướng triều Trần

Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn sinh năm 1254 tại làng Vạn Phần, nay thuộc xã Đức Châu, tỉnh Nghệ An. Theo gia phả dòng họ Hoàng cùng nhiều nguồn tư liệu lịch sử, ngay từ thuở thiếu thời, ông đã nổi tiếng thông minh, cường tráng, giỏi võ nghệ và đặc biệt thành thạo sông nước.

Trong dân gian còn lưu truyền câu chuyện về “Điềm ứng trâu vàng” gắn với thân mẫu Trương Thị Hoa trước khi sinh ông, như một cách nhân dân gửi gắm niềm tin về sự xuất hiện của một người anh hùng có sứ mệnh bảo vệ đất nước.

Khi quân Nguyên - Mông nhiều lần xâm lược Đại Việt, Hoàng Tá Thốn hưởng ứng lời hiệu triệu của triều đình, gia nhập quân đội nhà Trần. Nhờ tài thao lược cùng khả năng chỉ huy thủy chiến xuất sắc, ông nhanh chóng được Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trọng dụng, giao chỉ huy lực lượng thủy binh tinh nhuệ.

Tên tuổi của Hoàng Tá Thốn gắn liền với chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 - một trong những mốc son chói lọi của lịch sử chống ngoại xâm dân tộc. Trong trận quyết chiến chiến lược này, ông cùng các tướng lĩnh nhà Trần tổ chức phục kích trên sông Bạch Đằng, góp phần đánh tan hơn 600 chiến thuyền quân Nguyên, bắt sống tướng Ô Mã Nhi và làm nên chiến thắng vang dội, khẳng định ý chí độc lập và sức mạnh quân dân Đại Việt.

Sau chiến công hiển hách ấy, vua Trần Nhân Tông sắc phong ông tước hiệu Sát Hải Đại Vương, ban tước Minh Tự và giao trọng trách trấn giữ vùng biển, thống lĩnh các đạo thủy binh bảo vệ 12 cửa biển trọng yếu của đất nước.

Trong nhiều năm tiếp theo, ông tiếp tục chỉ huy quân dân tuần tra, bảo vệ hải phận, đánh dẹp giặc biển và ngăn chặn các cuộc quấy phá từ bên ngoài, góp phần giữ vững sự bình yên cho vùng duyên hải Đại Việt.

Ghi nhận những cống hiến to lớn ấy, triều đình đã ban cho ông vùng đất Thiên Bồng, thuộc làng Vạn Tràng xưa, nay là xã Hợp Minh, để lập điền trang và an cư.

Sau khi ông qua đời vào năm 1339 trong một chuyến tuần thú vùng biển Cửa Trào (Thanh Hóa), người dân nhiều địa phương đã lập đền thờ, tôn ông là vị phúc thần che chở cho cư dân miền biển.

Gìn giữ di sản, nối dài mạch nguồn văn hóa

Trải qua gần 700 năm cùng những biến động của lịch sử, Đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn vẫn được gìn giữ khá nguyên vẹn, trở thành một trong những công trình tín ngưỡng tiêu biểu của vùng đất Nghệ An.

Ngôi đền tọa lạc trên khu đất cao, thoáng đãng giữa làng quê Hợp Minh, tạo nên không gian trang nghiêm và thanh tịnh. Quần thể kiến trúc gồm nhiều hạng mục như cổng đền, tắc môn, bái đường, thượng điện, nhà giải văn, nhà giải vũ... được xây dựng chủ yếu bằng các vật liệu truyền thống như gỗ lim, đá xanh, gạch nung và ngói cổ, phản ánh rõ nét nghệ thuật kiến trúc dân gian xứ Nghệ.

Điểm nhấn của công trình là khu bái đường với kết cấu ba gian hai hồi, mái lợp ngói âm dương, hệ khung gỗ được dựng theo lối kiến trúc cổ truyền.

Trên các vì kèo, xà ngang và đầu dư là những mảng chạm khắc tinh xảo mang hình tượng tứ linh, hoa lá, mây nước được thực hiện bằng kỹ thuật chạm bong kênh công phu. Những đường nét mềm mại nhưng chắc khỏe không chỉ thể hiện trình độ thẩm mỹ mà còn phản ánh tài hoa của các nghệ nhân dân gian qua nhiều thế kỷ.

Không gian thượng điện càng làm nổi bật vẻ linh thiêng của di tích với hệ thống cột, kèo bằng gỗ lim, các bức đại tự, câu đối chữ Hán cùng hình tượng “Lưỡng long triều nguyệt”, chim phượng và nhiều họa tiết trang trí mang ý nghĩa cát tường.

Đền hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như long ngai, hương án, kiệu rồng, kiếm gỗ cùng nhiều đồ thờ cổ, góp phần bổ sung những tư liệu quý phục vụ công tác nghiên cứu lịch sử, văn hóa và mỹ thuật truyền thống.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng dân gian, năm 1992, Đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn được Nhà nước xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của nhân dân Hợp Minh mà còn là một địa chỉ văn hóa có ý nghĩa đối với tỉnh Nghệ An và cả nước.

Ngày nay, cùng với quá trình phát triển của quê hương, ngôi đền tiếp tục phát huy vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.

Công tác bảo tồn, tôn tạo di tích luôn được chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm, góp phần gìn giữ một công trình có giá trị lịch sử đặc biệt, đồng thời giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ trẻ.

Hằng năm, vào tháng 6 âm lịch, nhân dân địa phương tổ chức Lễ hội Đền Hoàng Tá Thốn nhằm tưởng nhớ công lao của vị danh tướng triều Trần, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống bình yên, no ấm.

Năm 2026, lễ hội diễn ra từ ngày 11 đến ngày 16 tháng 6 âm lịch (tức từ ngày 24 đến ngày 29/7/2026) tại Đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn, xóm Vạn Tràng, xã Hợp Minh.

Trong thời gian diễn ra lễ hội, nhiều nghi lễ truyền thống như khai quang, yết cáo, rước kiệu, dâng hương, tế lễ được tổ chức trang trọng, cùng với đó là các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian, tạo nên không khí sôi nổi, gắn kết cộng đồng.

Không chỉ mang ý nghĩa tri ân bậc tiền nhân đã có nhiều đóng góp trong sự nghiệp giữ nước, lễ hội còn góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống, khơi dậy niềm tự hào về lịch sử dân tộc và quảng bá hình ảnh vùng quê Hợp Minh giàu truyền thống đến với đông đảo du khách gần xa.

Qua đó, di tích Đền thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn tiếp tục khẳng định vị thế là một “địa chỉ đỏ” về giáo dục truyền thống, nơi kết nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần gìn giữ những giá trị bền vững của quê hương trong dòng chảy phát triển hôm nay.