Chuyện ở Nghĩa Từ và nhu cầu bảo tồn di sản một cách nhân văn

Những ngày gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin cho rằng chính quyền phường Hội An (TP. Đà Nẵng) đang “xin cơ chế đưa người dân ra khỏi phố cổ Hội An”. Tuy nhiên, nếu đọc đầy đủ nội dung tham luận của lãnh đạo địa phương tại Hội nghị sơ kết mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, có thể thấy đây là cách hiểu chưa đầy đủ, thậm chí làm sai lệch bản chất vấn đề mà Hội An đang đặt ra.

Điều địa phương đề cập không phải là “di dời dân khỏi phố cổ”, mà là kiến nghị nghiên cứu cơ chế hỗ trợ tái định cư đối với những hộ dân đang sinh sống trong các di tích thuộc sở hữu Nhà nước, khi họ có nhu cầu chuyển ra ngoài để ổn định cuộc sống và phục vụ công tác bảo tồn di sản lâu dài.

Trong tham luận tại hội nghị, ông Nguyễn Đức Bình, Bí thư phường Hội An, nêu rõ kiến nghị Trung ương nghiên cứu cơ chế đặc thù nhằm “hỗ trợ cư dân sinh sống trong các di tích của Nhà nước được tái định cư ra ngoài di tích”, đồng thời tham khảo kinh nghiệm bảo tồn di sản tại Huế.

Điểm đáng chú ý là cụm từ “hỗ trợ cư dân” hoàn toàn khác với “di dời dân”. Đó là câu chuyện xuất phát từ thực tế nhiều hộ dân hiện đang sinh sống trong các công trình di tích xuống cấp, diện tích chật hẹp, điều kiện sinh hoạt khó khăn, trong khi việc sửa chữa, cải tạo lại bị ràng buộc nghiêm ngặt bởi các quy định bảo tồn.

Một trong những trường hợp điển hình là di tích Nghĩa Từ còn gọi là miếu Âm Hồn nằm tại số 76/9A đường Trần Phú, thuộc khu vực bảo vệ I của Phố cổ Hội An. Đây là công trình tín ngưỡng đặc biệt gắn với tục thờ âm linh của cộng đồng cư dân Việt, Minh Hương và người Hoa tại Hội An suốt gần 200 năm qua.

Trong đời sống văn hóa dân gian Hội An, tín ngưỡng thờ cúng âm hồn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Bên cạnh những nghĩa trủng hay Vạn Thiện Đồng Quy để quy tập hài cốt vô danh, cư dân còn dựng nên các miếu Âm Linh, Nghĩa Từ, Thanh Minh Từ… để hương khói cho những phận người không nơi nương tựa sau khi qua đời. Những công trình ấy không chỉ phản ánh chiều sâu tâm linh mà còn góp phần tạo nên giá trị đặc sắc của đô thị di sản Hội An.

Theo các văn bản Hán Nôm còn lưu giữ, Nghĩa Từ được cộng đồng Tín Thiện Tộc thuộc xã Minh Hương xây dựng từ năm 1829 và hoàn thành khoảng năm 1830. Trải qua gần hai thế kỷ cùng thiên tai, chiến tranh và biến động lịch sử, di tích nhiều lần được tu bổ nhưng vẫn giữ được những giá trị kiến trúc, văn hóa đặc trưng.

Điều đáng nói là hiện nay, di tích này do Nhà nước quản lý nhưng vẫn có hộ dân sinh sống bên trong. Gia đình ông Hà Văn L. với 5 nhân khẩu đang sống trong điều kiện rất khó khăn. Tuy nhiên, do đây là công trình di tích nên việc cải tạo, sửa chữa không gian sinh hoạt bị giới hạn nghiêm ngặt để đảm bảo yêu cầu bảo tồn nguyên trạng. Trong khi đó, địa phương hiện chưa có cơ chế tái định cư phù hợp nếu gia đình có nguyện vọng chuyển ra ngoài di tích để ổn định cuộc sống.

Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Đức Bình cho biết, mong muốn của địa phương là tìm cơ chế phù hợp để hỗ trợ di dời những hộ dân có hoàn cảnh tương tự ra khỏi các di tích đang xuống cấp, giúp người dân ổn định cuộc sống vốn đang hết sức khó khăn, đồng thời tạo điều kiện để Nhà nước thực hiện trùng tu, bảo tồn di tích đúng nghĩa.

“Đây không phải là câu chuyện đưa người dân ra khỏi phố cổ Hội An, mà là tìm giải pháp hài hòa giữa bảo tồn di sản và đảm bảo đời sống cho người dân đang sinh sống trong di tích”, ông Bình chia sẻ.

Thực tế, đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong tham luận của địa phương: cần có cơ chế hài hòa giữa bảo tồn di sản và an sinh cư dân. Bởi Hội An không chỉ là một “bảo tàng kiến trúc”, mà còn là một “di sản sống” nơi người dân vừa cư trú, vừa gìn giữ tập quán văn hóa, vừa tạo nên linh hồn cho phố cổ.

Trong tham luận, lãnh đạo phường Hội An cũng nhiều lần nhấn mạnh quan điểm: “Di sản không chỉ là tài nguyên văn hóa, mà còn là nền tảng sinh kế, nguồn lực phát triển và bản sắc cạnh tranh của địa phương”.

Đồng thời, địa phương xác định mục tiêu xây dựng Hội An trở thành “đô thị du lịch di sản đặc thù, văn minh, xanh, thông minh và đáng sống”, gắn bảo tồn với nâng cao chất lượng sống cho cư dân địa phương. Có thể thấy, việc cắt ghép một phần nội dung tham luận để suy diễn thành “xin di dời dân khỏi phố cổ Hội An” là thiếu khách quan và dễ gây hiểu nhầm trong dư luận.

Bởi trên thực tế, điều mà chính quyền địa phương hướng đến là tìm kiếm một cơ chế nhân văn hơn cho những hộ dân đang sống trong các di tích xuống cấp, nơi bài toán bảo tồn không thể tách rời câu chuyện an sinh của người dân.

Giữ gìn di sản, suy cho cùng, không chỉ là giữ lại những mái nhà cổ hay những bức tường rêu phong, mà còn là gìn giữ đời sống cộng đồng đã tạo nên linh hồn của Phố cổ Hội An suốt hàng trăm năm qua. Theo Bí thư phường Hội An “Không có chuyện di dời dân ra khỏi phố cổ Hội An”.