Bản án nghiêm minh, nhân văn và thông điệp “nói không với tiêu cực” từ vụ án Cục An toàn thực phẩm

Từ thực tiễn xét xử vụ án, những thông điệp pháp lý và xã hội mà bản án để lại được nhìn nhận rõ nét hơn qua góc nhìn của những người trực tiếp tham gia tố tụng tại phiên tòa. Ở vị trí đại diện thực hành quyền công tố, Kiểm sát viên cao cấp Đặng Thị Hồng Thủy (Vụ 3, VKSNDTC), người được phân công biệt phái về VKSND TP. Hà Nội để trực tiếp giữ quyền công tố xét xử, nhấn mạnh tính nghiêm minh nhưng thấu tình, đạt lý trong việc phân hóa trách nhiệm hình sự đối với từng bị cáo.

Trong khi đó, từ góc độ bào chữa, luật sư Nguyễn Hải Âu (Công ty luật TNHH Trần Long và Cộng sự, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) cho rằng, bản án không chỉ khép lại trách nhiệm hình sự của các cá nhân vi phạm, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải kiểm soát quyền lực hành chính, khắc phục cơ chế “xin - cho” và hoàn thiện thể chế quản lý an toàn thực phẩm để phòng ngừa vi phạm từ gốc.

Bản án nghiêm minh nhưng nhân văn - sự phân hóa chuẩn xác trong xử lý tội phạm tham nhũng

Cùng chia sẻ với PV Báo Công lý, bà Đặng Thị Hồng Thủy, Kiểm sát viên cao cấp Vụ 3, VKSNDTC được phân công biệt phái về VKSND TP. Hà Nội để trực tiếp thực hành quyền công tố xét xử tại phiên tòa cho biết: từ góc độ công tố, kiểm sát viên đánh giá bản án sơ thẩm của TAND TP. Hà Nội đối với các bị cáo trong vụ án “Đưa hối lộ”, “Nhận hối lộ” xảy ra tại Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) là đúng quy định pháp luật, bảo đảm tính nghiêm minh, khách quan, nhưng vẫn thể hiện rõ tính nhân văn của pháp luật.

HĐXX đã đánh giá đầy đủ, toàn diện, chính xác vai trò, trách nhiệm, mức độ lỗi, hậu quả do hành vi phạm tội của từng bị cáo gây ra. Từ đó, phân hóa để quyết định hình phạt phù hợp đối với từng bị cáo. Nhận định và phán quyết của HĐXX đối với các bị cáo là có căn cứ, đúng pháp luật, cơ bản phù hợp với quan điểm, đề nghị của đại diện VKS.

Đáng chú ý, bản án đã thể hiện rõ nguyên tắc xử lý nghiêm đối với các bị cáo nguyên là Cục trưởng và các lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm là những người giữ vai trò quyết định trong việc tạo cơ chế đưa, nhận hối lộ, ăn chia hưởng lợi trong quá trình thực hiện chức trách nhiệm vụ được giao.

Bên cạnh đó, HĐXX cũng áp dụng chính sách hình sự nhân văn đối với các bị cáo có vai trò là nhân viên, không giữ vị trí quyết định; thực hiện hành vi phạm tội trong thời gian ngắn hơn hoặc số tiền đưa, nhận hối lộ, số tiền hưởng lợi không lớn.

Theo Kiểm sát viên cao cấp Đặng Thị Hồng Thủy, bản án sơ thẩm không chỉ đáp ứng yêu cầu trừng trị tội phạm, mà còn mang ý nghĩa giáo dục, răn đe và phòng ngừa chung, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với quyết tâm đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực của các cơ quan tiến hành tố tụng, cũng như đối với sự liêm chính, hiệu lực, hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.

Từ kết quả điều tra, truy tố và xét xử vụ án, Kiểm sát viên cao cấp Đặng Thị Hồng Thủy nhấn mạnh, đây là thông điệp cảnh tỉnh sâu sắc đối với đội ngũ cán bộ, công chức đang công tác trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Cơ quan quản lý nhà nước cần rà soát, chấn chỉnh quy trình công tác, tăng cường giáo dục đạo đức công vụ, nâng cao ý thức trách nhiệm trong thực thi nhiệm vụ. Mỗi cán bộ, công chức phải nghiêm túc chấp hành quy định của pháp luật và quy định của ngành Y tế, không được lợi dụng vị trí công tác, quyền hạn được giao để gây khó khăn, sách nhiễu, tạo ra những “lệ ngầm”, “cơ chế xin - cho” trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, vụ án cũng gửi đi thông điệp rõ ràng tới người dân và doanh nghiệp, khi làm việc với cơ quan quản lý nhà nước cần nghiêm túc chấp hành pháp luật, kiên quyết nói không với hành vi đưa hối lộ, không tiếp tay cho tiêu cực, góp phần xây dựng nền hành chính minh bạch, liêm chính, thượng tôn pháp luật.

Từ góc nhìn bào chữa: Cần bịt “điểm nghẽn” quyền lực để phòng ngừa vi phạm có hệ thống

Ở góc độ người trực tiếp tham gia bào chữa trong vụ án, luật sư Nguyễn Hải Âu - Công ty luật TNHH Trần Long và Cộng sự - Đoàn luật sư TP. Hà Nội cho rằng, chuỗi hành vi tiêu cực trong vụ án này diễn ra ở nhiều khâu, nhiều thời điểm, gắn với cơ chế “xin - cho” và quyền lực hành chính tập trung bao trùm trong tất cả các lĩnh vực quản lý nhà nước then chốt thuộc chức năng nhiệm vụ của Cục An toàn thực phẩm là thẩm định cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm, cấp Giấy xác nhận nội dung quảng cáo, thẩm định - hậu kiểm - cấp chứng nhận đủ điều kiện ATTP/GMP.

Theo luật sư, nếu bóc tách cho đúng bản chất, có thể nhìn thấy ba lớp nguyên nhân chính, Thứ nhất, quy trình thủ tục hiện tại tạo “điểm nghẽn quyền lực” và dư địa tùy nghi rất lớn: Các thủ tục (công bố sản phẩm, GMP/ATTP, xác nhận quảng cáo) đều có nhiều bước, nhưng kết quả lại phụ thuộc mạnh vào khâu thẩm định - ký duyệt/cho ý kiến cuối, khiến người có thẩm quyền có thể tạo “đòn bẩy” bằng các thao tác hành chính như kéo dài thời gian, yêu cầu sửa đổi/bổ sung chung chung, trả lại hồ sơ…. Khi quyền quyết định được đặt vào số ít vị trí sẽ kéo theo rủi ro lạm dụng quyền lực tăng vọt, từ đó doanh nghiệp dễ bị đẩy vào tâm thế “phải tìm lối tắt” để hồ sơ được duyệt.

Thứ hai, “thị trường ngầm chi phí ngoài” hình thành từ sự tương tác đôi bên và hệ sinh thái dịch vụ: Một khi xuất hiện niềm tin lan truyền kiểu “muốn nhanh phải có phí” thì chi phí ngoài trở thành một chuẩn mực hành vi trong giới làm dịch vụ hồ sơ: họ phải chủ động tiếp cận, tự mặc định mức chi, để đổi lấy việc hồ sơ “đỡ bị sửa đi sửa lại”, “được hướng dẫn”, “ra kết quả sớm”. Theo lời khai của các bị cáo ở nhóm đưa hối lộ tại phiên tòa thì gánh nặng “bôi trơn” và việc chi ngoài diễn ra ở cả 3 nhóm thủ tục (Giấy tiếp nhận/bản công bố; Giấy xác nhận quảng cáo; GMP) cho thấy tính phổ biến và có hệ thống của hành vi đưa nhận hối lộ như một thông lệ đã diễn ra trong một thời gian dài tại Cục An toàn thực phẩm.

Thứ ba, yếu tố con người và kỷ luật công vụ: áp lực cấp trên và thiếu “phanh” để kiểm soát nội bộ. Trong môi trường hành chính, cấp dưới chịu áp lực lệ thuộc mạnh vào sự phân công, đánh giá và trao cơ hội nghề nghiệp từ cấp trên. Khi cấp trên “bật đèn xanh” hoặc tạo chủ trương sai, cấp dưới rất dễ trượt thành mắt xích thực thi (dù khởi đầu có thể là “làm theo”, “ngại va chạm”, “né rủi ro bị cấp trên làm khó”), nhất là khi cơ chế phản kháng, bảo vệ người từ chối mệnh lệnh trái quy định không đủ hiệu quả.

Luật sư Nguyễn Hải Âu đánh giá cao thông điệp răn đe mạnh mẽ từ bản án sơ thẩm. Việc HĐXX tuyên án đối với 55 bị cáo, trong đó có 43 án tù có thời hạn, mức cao nhất 20 năm đối với bị cáo Nguyễn Thanh Phong và mức án 15 năm tù đối với bị cáo Trần Việt Nga, đã thể hiện rõ thái độ kiên quyết của pháp luật. Đồng thời, việc áp dụng án treo đối với 12 bị cáo có vai trò thứ yếu cho thấy sự phân hóa trách nhiệm hợp lý, đúng người, đúng tội, đúng mức độ.

Đáng chú ý, theo luật sư, HĐXX không chỉ dừng lại ở việc tuyên phạt, mà còn nhấn mạnh yêu cầu cải cách quy trình, bịt “điểm nghẽn” quyền lực để triệt tiêu cơ chế xin - cho. Nếu các khâu quyết định vẫn tồn tại dư địa tùy nghi, thì nguy cơ sách nhiễu và “chi phí ngoài” vẫn còn đất sống.

Từ vụ án này, luật sư Nguyễn Hải Âu cho rằng, cần tập trung vào 3 nhóm giải pháp trọng tâm để phòng ngừa vi phạm từ gốc.

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và chuẩn hóa tiêu chí xử lý hồ sơ.

Đối với các thủ tục công bố sản phẩm, chứng nhận GMP/ATTP và xác nhận nội dung quảng cáo, cần công khai, minh bạch toàn bộ quy trình giải quyết; hạn chế tối đa các yêu cầu mang tính chung chung, khó định lượng. Đồng thời, phải ràng buộc rõ thời hạn xử lý và bắt buộc nêu cụ thể căn cứ pháp lý khi yêu cầu bổ sung hoặc trả lại hồ sơ; cá thể hóa trách nhiệm đến từng khâu, đặc biệt là khâu thẩm định, ký duyệt cuối cùng.

Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng số hóa để thu hẹp dư địa tiêu cực.

Toàn bộ quá trình tiếp nhận và xử lý hồ sơ - từ thời điểm vào, ra, đang ở khâu nào, ai chịu trách nhiệm, lý do hồ sơ bị trả lại hay kéo dài - cần được quản lý, truy vết đầy đủ trên hệ thống điện tử. Việc công khai các chỉ số như tỷ lệ hồ sơ quá hạn, số lần bị trả lại sẽ góp phần xóa bỏ các “vùng tối”, hạn chế tình trạng gây khó dễ và cũng là giải pháp mà HĐXX đã nhấn mạnh trong các kiến nghị phòng, chống tham nhũng.

Thứ ba, tăng cường kỷ luật liêm chính và tuân thủ từ cả hai phía.

Cán bộ, công chức cần được đào tạo bắt buộc về liêm chính công vụ, kiểm soát xung đột lợi ích và trách nhiệm giải trình. Song song với đó, các doanh nghiệp và đơn vị làm dịch vụ hồ sơ cũng phải xây dựng chuẩn mực tuân thủ, nói không với “chi phí ngoài”, gắn với cơ chế phản ánh, tố cáo tiêu cực an toàn và hiệu quả. Bởi trên thực tế, “chi phí bôi trơn” chỉ có thể tồn tại khi có sự tương tác từ cả phía cung và cầu.