Xây dựng cơ chế vượt trội cho Thủ đô - cần rõ về áp dụng pháp luật

Chiều 8/4, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội nghe Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày Tờ trình dự án Luật Thủ đô (sửa đổi). Theo đó, dự án Luật được xây dựng nhằm hoàn thiện thể chế đặc thù, ổn định, dài hạn, phù hợp với vị trí, vai trò và tính chất riêng của Thủ đô; đồng thời tiếp tục thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng về xây dựng, phát triển và bảo vệ Thủ đô, bảo đảm phù hợp với Hiến pháp và các cam kết quốc tế. Dự thảo Luật cũng đề cao việc phân cấp, phân quyền toàn diện cho chính quyền Hà Nội, gắn với nguồn lực thực hiện và trách nhiệm kiểm tra, giám sát, giải trình.

Thẩm tra nội dung này, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu Phan Chí Hiếu cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Thủ đô năm 2024, nhằm xây dựng một thể chế đặc biệt, vượt trội và ổn định, đủ khả năng giải quyết hiệu quả các vấn đề thực tiễn, tạo lợi thế cạnh tranh và thúc đẩy Hà Nội phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

Góp ý vào dự thảo Luật, đại biểu Quốc hội Đỗ Đức Hiển bày tỏ tán thành cao với sự cần thiết sửa đổi, đồng thời đánh giá cao công tác chuẩn bị khẩn trương, nghiêm túc của Ban soạn thảo. Theo đại biểu, dự án Luật đã quán triệt tinh thần đổi mới tư duy trong xây dựng pháp luật theo hướng giảm số lượng điều khoản, tăng tính khái quát; thể hiện rõ quan điểm trao quyền mạnh hơn, phân cấp, phân quyền toàn diện hơn cho chính quyền Thủ đô, đồng thời gắn với trách nhiệm của chính quyền Thành phố Hà Nội trong việc quyết định các biện pháp tổ chức thực hiện, bảo đảm phát huy hiệu quả cao nhất, phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và thực hiện tốt vai trò, sứ mệnh của Thủ đô trong giai đoạn mới như các văn kiện của Đảng đã đề ra.

Đối với các điều luật cụ thể, đại biểu Đỗ Đức Hiển góp ý hai nội dung.

Thứ nhất, về Điều 5 dự thảo Luật (quy định về áp dụng pháp luật), đại biểu tán thành chủ trương cần dành cho Thủ đô những cơ chế, chính sách tốt nhất, tạo đột phá về thể chế và coi đây là công cụ hữu hiệu để chính quyền Thành phố chủ động quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm đối với các vấn đề phát sinh trong quản lý, điều hành kinh tế - xã hội trên địa bàn. Tuy nhiên, theo đại biểu, thiết kế 3 khoản của điều luật hiện nay còn chưa hợp lý, nhất là sự thiếu thống nhất giữa khoản 1 và khoản 3. Cụ thể, khoản 1 quy định: “Trường hợp có quy định khác nhau giữa Luật Thủ đô và luật, nghị quyết khác của Quốc hội về cùng một vấn đề thì áp dụng Luật Thủ đô”, trong khi khoản 3 lại quy định: “Trường hợp văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước ở trung ương… có quy định cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn quy định tại Luật Thủ đô… thì việc áp dụng do Hội đồng nhân dân Thành phố quyết định”.

“Cách quy định này sẽ gây khó khăn trong trường hợp cùng một vấn đề nhưng luật, nghị quyết khác của Quốc hội có quy định thuận lợi hơn thì áp dụng quy định nào. Do đó, đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc chỉnh lý theo hướng khoản 3 là trường hợp ngoại lệ của khoản 1, đồng thời gộp hai quy định này thành một khoản; trường hợp vẫn giữ hai khoản thì khoản 1 cần bổ sung nội dung loại trừ quy định tại khoản 3 để bảo đảm tính logic”, đại biểu Hiển góp ý.

Thứ hai, về Điều 7 dự thảo Luật, quy định phân quyền cho chính quyền Thành phố Hà Nội thẩm quyền chủ động trong nhiều nội dung về tổ chức bộ máy và chế độ công vụ. Trong đó, đối với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức và người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố, dự thảo đã có các cơ chế đặc thù, như cho phép HĐND Thành phố quyết định biên chế các cơ quan trong hệ thống chính trị; quy định chính sách thu nhập đối với cán bộ, công chức, viên chức và người lao động hưởng lương từ ngân sách; quy định số lượng, chức danh, tiêu chuẩn, chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố phù hợp với mức độ đô thị hóa và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố.

Theo đại biểu Đỗ Đức Hiển, đây là những quy định cần thiết, phù hợp với các đô thị đặc biệt như Hà Nội và TP.HCM. Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa có quy định riêng, đặc thù đối với đội ngũ cán bộ không chuyên trách cấp xã. Như vậy, nội dung này sẽ tiếp tục thực hiện theo hướng dẫn chung tại Công văn số 12/CV-BCĐ ngày 20/6/2025 của Ban Chỉ đạo sắp xếp đơn vị hành chính các cấp và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp của Chính phủ. Trong khi đó, các địa phương, bao gồm cả Hà Nội và TP.HCM, đang gấp rút triển khai nội dung này với thời hạn hoàn thành trước ngày 31/5/2026, song thực tế vẫn còn gặp khó khăn do thiếu nhân lực ở cơ sở.

Mặt khác, đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố, mặc dù dự thảo Luật cho phép Hà Nội áp dụng cơ chế đặc thù, nhưng thời điểm có hiệu lực thi hành của Luật là từ ngày 1/7/2026, trong khi việc sắp xếp lại thôn, tổ dân phố phải hoàn thành trước ngày 31/5/2026. Như vậy, Hà Nội sẽ phải thực hiện theo quy định chung, sau đó một tháng mới áp dụng quy định riêng của Thành phố.

“Điều này có thể dẫn đến việc phải sắp xếp, điều chỉnh hai lần; tình huống tương tự cũng có thể xảy ra ở các địa phương khác như TP.HCM nếu sau này Luật đô thị đặc biệt có quy định tương tự. Do đó, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, có phương án xử lý phù hợp; trường hợp cần thiết, đề nghị giao Chính phủ, Bộ Nội vụ hướng dẫn thêm để bảo đảm quá trình sắp xếp đội ngũ không chuyên trách được thuận lợi, hiệu quả”, đại biểu Hiển nhấn mạnh.

Theo chương trình Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, ngày 12/4/2026, dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ tiếp tục được thảo luận tại hội trường. Sau đó, các cơ quan của Quốc hội, Chính phủ và cơ quan hữu quan sẽ tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo luật, dự thảo nghị quyết. Dự kiến, ngày 22/4/2026, Quốc hội sẽ biểu quyết thông qua Luật Thủ đô (sửa đổi).