Việt Nam nằm trong nhóm dẫn đầu khu vực về phát triển năng lượng xanh

Thành công này chủ yếu được thúc đẩy bởi cơ chế giá điện ưu đãi FIT (Feed-in Tariff). Tuy nhiên, sau giai đoạn bùng nổ, ngành NLTT còn tồn tại nhiều bất cập trong chính sách.

Khoảng trống chính sách

Theo phản ánh của nhà đầu tư NLTT, trong giai đoạn cao điểm, điều kiện để một nhà máy đi vào vận hành thương mại (COD) chủ yếu dựa trên các yếu tố kỹ thuật: hoàn tất thử nghiệm, đáp ứng điều kiện đấu nối và có giấy phép hoạt động điện lực. Các quyết định để dự án NLTT được hưởng giá FIT khi đó không yêu cầu nhà đầu tư phải có văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu công trình (CCA) ngay tại thời điểm đó.

Với cơ chế, chính sách tốt trong giai đoạn 2019–2021, nhiều dự án NLTT đã thực hiện song song các thủ tục để sớm đưa dự án vào vận hành thương mại, kịp hưởng giá FIT, cách làm này cũng được các cơ quan quản lý, địa phương khuyến khích nhằm sớm đưa dự án đi vào hoạt động.

Tuy nhiên, các kết luận thanh tra mới đây ngành chức năng cho rằng việc COD khi chưa có CCA là chưa phù hợp quy trình quản lý xây dựng, dẫn đến đề xuất xem xét lại điều kiện hưởng giá FIT.

Sự khác biệt giữa quy định tại thời điểm ban đầu và thời điểm thanh tra là nguyên nhân làm cho các dự án NLTT gặp khó khăn trong hưởng giá FIT.

Nguyên tắc không hồi tố trong chính sách đầu tư

Theo một chuyên gia trong lĩnh vực đầu tư, một nguyên tắc nền tảng của môi trường đầu tư ổn định là không hồi tố (non-retroactivity). Nguyên tắc của chính sách này là không được áp dụng các biện pháp ngược lại đối với quy định định đã được xác lập hợp pháp trước đó. Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực NLTT, nơi dự án có thời gian đầu tư dài, chi phí vốn lớn và phụ thuộc tuyệt đối vào cam kết chính sách dài hạn ngay từ ban đầu.

“Các dự án NLTT đã được công nhận COD, ký hợp đồng mua bán điện (PPA) và vận hành ổn định nhiều năm, việc thay đổi điều kiện hưởng FIT sẽ tạo ra rủi ro không lường trước được cho nhà đầu tư. Lịch sử quốc tế cho thấy những thay đổi hồi tố thường dẫn đến tranh chấp pháp lý kéo dài.

Ví dụ điển hình là Tây Ban Nha đầu thập niên 2010, khi Chính phủ điều chỉnh hồi tố cơ chế FIT điện mặt trời, hệ quả là hơn 40 vụ kiện đầu tư quốc tế đã nổ ra với tổng giá trị bồi thường lên tới hàng tỷ USD”, một chuyên gia trong lĩnh vực đầu tư dẫn chứng.

Hiệu ứng Domino

Phần lớn dự án NLTT tại Việt Nam được tài trợ theo mô hình cấp tín dụng dài hạn “project finance” với tỷ lệ vốn vay cao. Phương án tài chính các dự án được xây dựng dựa trên giá FIT là dòng tiền ổn định để trả nợ vay. Do đó, bất kỳ thay đổi nào về giá điện đều có khả năng phá vỡ hoàn toàn cấu trúc tài chính này.

Các ngân hàng thương mại trong nước và tổ chức tài chính quốc tế đã giải ngân hàng tỷ USD cho 173 dự án NLTT. Nếu nhiều dự án đồng thời gặp khó khăn dòng tiền, thì rủi ro nợ xấu sẽ gia tăng đột biến, gây áp lực lên thanh khoản và an toàn hệ thống ngân hàng. Điều này đặc biệt quan trọng khi Việt Nam đang mời gọi phát triển hang loạt dự án NLTT quy mô lớn.

Những khó khăn về chính sách chưa được tháo gỡ sẽ là rào cản đối với lộ trình Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi xanh, thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050.