Từ tiếng mẹ ru đến lời cô dạy

Từ lớp học nhỏ giữa núi rừng đến mỗi nếp nhà nơi biên viễn, hành trình gieo chữ đang được nối dài bằng sự kiên trì, thấu hiểu và khát vọng trao cho những đứa trẻ vùng cao cơ hội vươn tới tương lai.

Gỡ rào cản từ những lời nói đầu tiên

Ở những bản làng miền Tây Nghệ An, nơi tiếng mẹ đẻ đã theo trẻ thơ từ lời ru của bà, câu chuyện của mẹ đến những sinh hoạt thường ngày, việc làm quen với tiếng Việt khi bước vào trường học không phải lúc nào cũng dễ dàng.

Có những đứa trẻ đến lớp với vốn tiếng Việt ít ỏi, ngại giao tiếp, lúng túng khi diễn đạt suy nghĩ. Bởi vậy, hành trình đến với tri thức của các em đôi khi bắt đầu từ những điều giản dị nhất: Hiểu được lời cô giảng, mạnh dạn trả lời một câu hỏi hay tự tin trò chuyện cùng bạn bè.

Gần 30 năm gắn bó với nghề, phần lớn thời gian đảm nhiệm giảng dạy lớp 1 tại Trường Tiểu học Môn Sơn, xã Môn Sơn, cô giáo Lương Thị Minh đã chứng kiến không ít những bỡ ngỡ ấy.

Với học sinh vùng sâu, vùng xa, biên giới, phần lớn là con em đồng bào dân tộc thiểu số, khó khăn ban đầu không chỉ nằm ở điều kiện học tập mà còn là khoảng cách giữa ngôn ngữ quen thuộc trong gia đình với tiếng Việt được sử dụng ở trường.

Thấu hiểu điều đó, cô Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến việc rèn luyện kỹ năng nghe, nói cho học sinh ngay từ những ngày đầu đến lớp.

Thay vì đặt nặng yêu cầu phải đọc thông, viết thạo trong thời gian ngắn, cô kiên trì hướng dẫn các em làm quen với từng từ ngữ, câu nói, từng cách diễn đạt đơn giản trong giao tiếp.

Những tiết học được tổ chức linh hoạt thông qua kể chuyện, đọc truyện, trao đổi nhóm và các hoạt động tương tác. Mỗi lần học sinh mạnh dạn phát biểu, mỗi câu tiếng Việt được nói trọn vẹn đều trở thành một bước tiến trên hành trình vượt qua rào cản ngôn ngữ.

“Ngay khi các em mới vào lớp 1, chúng tôi đã giúp các em làm quen với môi trường học tập mới, hình thành nền nếp ban đầu. Dù tôi cũng là giáo viên người dân tộc thiểu số, tôi hạn chế sử dụng tiếng mẹ đẻ trên lớp, thay vào đó khuyến khích học sinh nói tiếng Việt và tích cực tham gia các hoạt động”, cô Minh chia sẻ.

Theo cô Minh, muốn học sinh sử dụng tiếng Việt thành thạo, việc rèn luyện không thể chỉ giới hạn trong những tiết học. Bởi vậy, giáo viên thường xuyên trao đổi với phụ huynh, khuyến khích các gia đình dành thêm thời gian trò chuyện với con bằng tiếng Việt, tạo điều kiện để các em thực hành trong cuộc sống hằng ngày.

Từ những câu nói còn ngập ngừng đến khả năng giao tiếp ngày càng tự tin, sự tiến bộ của học sinh là kết quả của cả một quá trình bền bỉ.

Phía sau mỗi bước trưởng thành ấy không chỉ có nỗ lực của các em mà còn là sự nhẫn nại, tận tâm của những người đang ngày ngày đứng lớp giữa miền biên viễn.

Những trang sách mở lối tri thức

Không chỉ được vun đắp qua lời giảng của thầy cô, vốn tiếng Việt của học trò miền núi còn được nuôi dưỡng từ những trang sách.

Tại các trường tiểu học trên địa bàn xã Tương Dương, việc phát triển văn hóa đọc đang trở thành một trong những giải pháp thiết thực giúp học sinh dân tộc thiểu số nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ phổ thông.

Những mô hình thư viện thân thiện theo chương trình Room to Read, thư viện xanh, thư viện số, thư viện mini từng bước được xây dựng, tạo thêm không gian học tập gần gũi với học sinh.

Tại các điểm trường lẻ, nơi điều kiện cơ sở vật chất còn nhiều hạn chế, những tủ sách được bố trí để các em có thể thuận tiện tìm đọc, mượn sách và tiếp cận những câu chuyện phù hợp với lứa tuổi.

Từ năm học 2020 - 2021, các trường tiểu học trên địa bàn duy trì mỗi tuần một tiết đọc với nhiều hình thức như đọc cá nhân, đọc theo nhóm đôi, đọc to nghe chung hoặc cùng đọc.

Những hoạt động tưởng chừng đơn giản ấy lại mang ý nghĩa quan trọng đối với học sinh vốn ít có cơ hội giao tiếp bằng tiếng Việt ngoài môi trường học đường.

Qua từng câu chuyện, các em được làm quen với những từ ngữ mới, học cách diễn đạt suy nghĩ, ghi nhớ nội dung và phát triển khả năng đọc hiểu. Việc đọc sách cũng giúp học sinh hình thành thói quen tự học, khơi dậy trí tưởng tượng và sự hứng thú khám phá thế giới xung quanh.

Đáng chú ý, hành trình ấy không khép lại khi tiếng trống kết thúc năm học vang lên. Tại một số địa phương, mô hình thư viện hè tiếp tục được duy trì trong tháng 6 và tháng 7, với sự phối hợp giữa nhà trường, chính quyền và cộng đồng.

Những điểm đọc được tổ chức tại trường học, nhà giáo viên hoặc nhà cộng đồng bản, tạo điều kiện để học sinh tiếp tục tiếp xúc với sách trong thời gian nghỉ hè.

Giữa những ngày hè nơi miền núi, mỗi cuốn sách được mở ra không chỉ giúp các em duy trì kiến thức đã học mà còn góp phần hạn chế tình trạng mai một vốn tiếng Việt khi trở về môi trường giao tiếp chủ yếu bằng tiếng mẹ đẻ.

Theo ông Trần Văn Hiền, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tương Dương, học sinh miền núi thường ít có điều kiện đọc sách ngoài giờ học, trong khi tiếng mẹ đẻ vẫn là phương tiện giao tiếp phổ biến tại gia đình và cộng đồng.

Vì vậy, tăng cường tiếng Việt thông qua hoạt động thư viện vừa giúp các em hình thành thói quen đọc, vừa rèn luyện khả năng sử dụng từ ngữ, diễn đạt câu và phát triển kỹ năng ngôn ngữ.

Từ những tủ sách nhỏ nơi bản xa, một cách tiếp cận giáo dục đang dần phát huy hiệu quả. Đó là đưa tiếng Việt đến với học sinh bằng niềm vui khám phá, bằng sự gần gũi của những câu chuyện, để việc học không còn đơn thuần là yêu cầu trong sách giáo khoa mà trở thành nhu cầu tự nhiên của mỗi đứa trẻ.

Hai ngôn ngữ, một nhịp cầu

Nếu ở bậc tiểu học, việc tăng cường tiếng Việt được thực hiện thông qua hoạt động dạy học và văn hóa đọc thì với trẻ mầm non, sự đồng hành của gia đình và cộng đồng lại giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Tại Trường Mầm non Tiên Kỳ, xã Tiên Đồng, phần lớn trẻ là con em đồng bào dân tộc Thái.

Theo thống kê của nhà trường, tỷ lệ trẻ đến trường hằng năm đạt khoảng 72 - 76%; có 85 - 90% trẻ biết nói tiếng Việt, nhưng tỷ lệ trẻ sử dụng được cả tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt mới đạt 20 - 25%.

Những con số ấy phản ánh yêu cầu đặt ra đối với giáo dục mầm non vùng dân tộc thiểu số: Làm thế nào để trẻ có thể tiếp cận tiếng Việt một cách tự nhiên, đồng thời không đánh mất sự gắn bó với ngôn ngữ và bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Từ thực tế đó, nhà trường triển khai hoạt động “Một ngày học cùng con”, mời phụ huynh trực tiếp tham gia các sinh hoạt thường ngày tại lớp.

Từ đón trẻ, trò chuyện buổi sáng đến các hoạt động học tập, vui chơi theo góc, cha mẹ có cơ hội đồng hành cùng giáo viên trong quá trình giúp con làm quen với tiếng Việt.

Điểm đáng chú ý là việc giao tiếp được thực hiện linh hoạt bằng cả tiếng Thái và tiếng Việt. Trẻ được tiếp cận ngôn ngữ mới thông qua những hoạt động quen thuộc, trong môi trường gần gũi, không tạo áp lực hay cảm giác xa lạ.

Cô Vi Thị Thúy, Phó Hiệu trưởng Trường Mầm non Tiên Kỳ, cho biết sự phối hợp giữa nhà trường và phụ huynh giúp trẻ có thêm cơ hội thực hành tiếng Việt, từng bước phát âm rõ ràng, diễn đạt mạch lạc và tự tin hơn trong giao tiếp. Hiện 100% giáo viên của trường nghe hiểu tiếng mẹ đẻ của học sinh, hơn 70% có khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ này.

Tại Trường Mầm non Tri Lễ, xã Tri Lễ, nơi học sinh chủ yếu là con em đồng bào Mông, việc tăng cường tiếng Việt cũng được triển khai trên cơ sở tôn trọng ngôn ngữ, văn hóa bản địa.

Nhà trường chủ động bố trí giáo viên là người dân tộc thiểu số hoặc am hiểu tiếng dân tộc để hỗ trợ truyền đạt kiến thức. Cùng với đó, vai trò của già làng, trưởng bản và các tổ chức địa phương được phát huy nhằm kết nối gia đình với nhà trường, vận động phụ huynh quan tâm hơn đến việc học tập của con em.

Từ những cách làm ấy, một thông điệp giáo dục giàu ý nghĩa được khẳng định: Tăng cường tiếng Việt không đồng nghĩa với việc thay thế tiếng mẹ đẻ. Mỗi ngôn ngữ đều có giá trị riêng, cùng góp phần nuôi dưỡng nhận thức, tâm hồn và sự trưởng thành của trẻ.

Khi tiếng nói quê hương được trân trọng, tiếng Việt sẽ trở thành chiếc cầu nối giúp các em mở rộng hiểu biết, tự tin hòa nhập mà vẫn gìn giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nối dài hành trình gieo chữ

Với gần 130.000 học sinh dân tộc thiểu số, chiếm hơn 14% tổng số học sinh toàn tỉnh, trong đó bậc mầm non và tiểu học có gần 80.000 em, Nghệ An xác định tăng cường tiếng Việt là nhiệm vụ quan trọng nhằm nâng cao chất lượng giáo dục vùng miền núi, dân tộc thiểu số.

Sau 10 năm triển khai Đề án tăng cường tiếng Việt cho trẻ em mầm non, học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số, những chuyển biến tích cực đã từng bước được ghi nhận.

Khả năng sử dụng tiếng Việt của học sinh được cải thiện, các em mạnh dạn hơn trong giao tiếp, tích cực tham gia các hoạt động học tập và phong trào tập thể.

Tuy nhiên, phía sau những kết quả ấy vẫn còn không ít trăn trở. Địa bàn miền núi rộng, nhiều điểm trường nằm xa khu dân cư, giao thông cách trở, điều kiện kinh tế của không ít gia đình còn khó khăn.

Trong khi đó, nguồn học liệu tiếng Việt phù hợp với đặc điểm văn hóa, ngôn ngữ của từng dân tộc chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế.

Theo bà Hồ Thị Châu Loan, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An, tăng cường tiếng Việt cho trẻ em vùng dân tộc thiểu số là điều kiện quan trọng để thực hiện hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông 2018, góp phần bảo đảm chất lượng giáo dục và tạo nền tảng để học sinh tiếp thu kiến thức ở các cấp học.

Để hành trình ấy tiếp tục phát huy hiệu quả, ngành Giáo dục Nghệ An định hướng xây dựng môi trường tiếng Việt thân thiện, gắn với gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc; đổi mới phương pháp giảng dạy, phát triển văn hóa đọc và tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cộng đồng. Đồng thời, huy động thêm các nguồn lực hỗ trợ dạy và học, quan tâm đầu tư điều kiện giáo dục tại những địa bàn còn nhiều khó khăn.

Nhìn từ những lớp học ở Môn Sơn, những tủ sách nơi Tương Dương hay các hoạt động trải nghiệm tại Tiên Đồng, Tri Lễ, có thể thấy hành trình tăng cường tiếng Việt không chỉ là câu chuyện của riêng ngành Giáo dục. Đó còn là trách nhiệm chung trong việc tạo dựng cơ hội học tập bình đẳng cho trẻ em vùng cao.

Với những đứa trẻ sinh ra giữa núi rừng, biết thêm một ngôn ngữ cũng là có thêm một phương tiện để khám phá thế giới, tiếp cận tri thức và nuôi dưỡng ước mơ. Khi rào cản ngôn ngữ từng bước được tháo gỡ, con đường học tập của các em sẽ có thêm những cơ hội rộng mở.

Từ những lớp học nơi bản xa đến mỗi nếp nhà của đồng bào dân tộc thiểu số, hành trình đưa tiếng Việt đến với trẻ em vùng cao vẫn đang được nối dài bằng sự tận tụy của thầy cô và sự đồng hành của gia đình, cộng đồng.

Từ những câu nói còn ngập ngừng đến lúc tự tin bày tỏ suy nghĩ, mỗi bước tiến của học trò đều được vun đắp bằng sự kiên trì, thấu hiểu và tình yêu thương.

Những đổi thay tưởng chừng nhỏ bé ấy đang từng ngày thu hẹp khoảng cách ngôn ngữ, mở thêm cơ hội để các em tiếp cận tri thức và vững vàng trên hành trình trưởng thành.

Từ những bản làng nép mình giữa núi rừng, các em sẽ lớn lên, mang theo hành trang tri thức để bước tới những chân trời rộng mở. Nhưng dù đi đâu, tiếng mẹ đẻ vẫn là mạch nguồn nuôi dưỡng tâm hồn, còn tiếng Việt sẽ là nhịp cầu giúp các em kết nối với thế giới bên ngoài.

Ý nghĩa sâu xa nhất của hành trình gieo chữ không chỉ là dạy một đứa trẻ biết thêm một ngôn ngữ, mà còn giúp các em có thêm cơ hội viết tiếp ước mơ của mình, tự tin bước về phía trước mà không đánh mất những thanh âm thân thuộc của quê hương.