Trao cơ hội sống, bảo vệ nghĩa cử hiến tạng

Sáng 2/11, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho rằng những lo ngại của xã hội về quy định hiến tặng mô, tạng ở người dưới 18 tuổi là dễ hiểu, nhất là trong bối cảnh nguy cơ tội phạm xuyên quốc gia, mua bán tạng và các hành vi trục lợi vẫn hiện hữu.

Theo đại biểu, việc sửa đổi luật cần hướng đến mục tiêu quan trọng nhất là bảo vệ người hiến, đặc biệt là trẻ em, đồng thời không khép lại cơ hội sống của những bệnh nhân đang chờ ghép tạng.

Vì vậy, cần hoàn thiện hành lang pháp lý chặt chẽ, vừa ngăn chặn các hành vi vi phạm, vừa bảo đảm hoạt động hiến, ghép tạng được thực hiện nhân đạo, minh bạch.

Từ góc độ chuyên môn, ông Nguyễn Lân Hiếu đề nghị chia người hiến thành hai nhóm để xây dựng quy định phù hợp.

Đối với người hiến còn sống, đại biểu đề nghị không cho phép hiến các bộ phận cơ thể không có khả năng tái tạo hoặc việc lấy đi có nguy cơ đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Với mô có khả năng tái tạo hoặc không ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, sự phát triển, cần có quy định riêng theo từng nhóm đối tượng.

Đối với trẻ dưới 18 tuổi, cần nghiêm cấm hiến mô, tạng, ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt trong chuyên khoa, được đánh giá không ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, như hiến máu hoặc tế bào gốc tạo máu. Việc hiến phải có sự đồng ý của bản thân người hiến và gia đình, chỉ thực hiện cho người có quan hệ huyết thống gần, được giám định ADN và khi không còn phương án khả thi khác.

Đại biểu cho rằng đây là những điều kiện cần thiết để ngăn chặn nguy cơ lợi dụng kẽ hở pháp luật nhằm bắt cóc, xâm hại trẻ em hoặc giả dạng quan hệ con nuôi để trục lợi.

Với người từ 18 đến 25 tuổi, ông đề nghị chỉ cho phép hiến mô, tạng cho người cùng huyết thống. Người trên 25 tuổi có thể hiến cho người ngoài gia đình nhưng phải chịu sự giám sát của hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Đối với người hiến đã chết, chết não, đại biểu đề nghị việc xác định chết não phải do hội đồng độc lập đánh giá theo các tiêu chuẩn chặt chẽ của thông lệ quốc tế.

Những trường hợp tử vong không rõ nguyên nhân, do tai nạn, nghi ngờ bạo hành, người lang thang hoặc không có gia đình phải có kết luận của cơ quan pháp y và cơ quan điều tra, xác định không có dấu hiệu hình sự trước khi xem xét hiến tạng.

Riêng trẻ dưới 18 tuổi thuộc nhóm này cần hạn chế hiến tạng, trừ trường hợp đặc biệt có sự đồng ý của gia đình, chỉ hiến cho người cùng huyết thống và chịu sự giám sát của hội đồng độc lập.

Đối với người trưởng thành, cần tuyệt đối không lấy tạng của người đã có văn bản từ chối hiến. Trường hợp không có văn bản từ chối phải bảo đảm sự đồng ý của gia đình và có cơ chế giám sát độc lập.

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề cập đến bất cập trong hoạt động hiến giác mạc tại Việt Nam. Theo ông, giác mạc là mô có thể sử dụng sau khi người hiến qua đời, việc hiến tặng mang ý nghĩa nhân đạo và ít đặt ra những vấn đề phức tạp về đạo đức trong quá trình điều trị. Tuy nhiên, trong khi số người chờ ghép giác mạc rất lớn, nguồn giác mạc hiện nay chủ yếu phải nhập khẩu với chi phí cao.

Một vấn đề quan trọng khác được đại biểu nhấn mạnh là bảo đảm công bằng trong phân bổ tạng ghép và minh bạch chi phí. Theo ông, đây là những yếu tố quyết định niềm tin của người dân đối với hoạt động hiến, lấy và ghép mô, bộ phận cơ thể người.

Việc phân bổ tạng cần dựa trên các tiêu chí lâm sàng và đạo đức, không phụ thuộc vào khả năng tài chính của người bệnh. Đại biểu đề xuất ứng dụng thuật toán tự động để chấm điểm, sắp xếp thứ tự ưu tiên dựa trên mức độ cấp cứu, thời gian chờ đợi, sự tương thích miễn dịch và ưu tiên trẻ em, thay vì để con người quyết định theo cảm tính.

Để phòng ngừa tiêu cực, ê-kíp lấy tạng không được biết danh tính người nhận. Các trường hợp ngoại lệ phải được Hội đồng Quốc gia phê duyệt và công khai trên hệ thống.

Về chi phí, đại biểu khẳng định tạng hiến là vô giá; người bệnh chỉ phải chi trả các khoản dịch vụ như điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch sau ghép. Các khoản này cần được công khai, minh bạch làm căn cứ để bảo hiểm y tế thanh toán theo tỷ lệ phù hợp.

Theo đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, chỉ khi bảo đảm công bằng trong phân bổ tạng và minh bạch về chi phí, các quy định của luật sửa đổi mới tạo được niềm tin và phát huy hiệu quả trong thực tiễn.