Mở cơ hội cứu người nhưng không hạ thấp hàng rào bảo vệ trẻ em

Câu chuyện bé Khế, bệnh nhi mắc bệnh cơ tim hạn chế, tăng áp phổi và đã ngất 3 lần trong vòng 2 tháng, được GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, chia sẻ tại họp báo đã cho thấy những khó khăn trong hành trình tìm kiếm cơ hội ghép tạng của trẻ mắc bệnh nặng.

Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan cho rằng, với những người suy tạng giai đoạn cuối, ghép tạng có thể là giải pháp duy nhất để duy trì sự sống. Nhắc đến trường hợp bé Khế, bà bày tỏ trăn trở trước hoàn cảnh của những bệnh nhi đang chờ ghép tạng, đồng thời nhấn mạnh dự thảo luật phải hướng tới mục tiêu mở rộng cơ hội cứu chữa nhưng không ép buộc bất kỳ ai hiến tặng.

Mở rộng cơ hội hiến mô, tạng nhưng phải có điều kiện chặt chẽ

Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, đề xuất mới xuất phát từ khoảng trống pháp lý hiện hành và nhu cầu điều trị thực tế. Mỗi năm, Việt Nam có nhu cầu khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận ở trẻ em; danh sách chờ ghép gan hiện có khoảng 200 trường hợp. Trong khi đó, khả năng đáp ứng nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu tại Bệnh viện Nhi Trung ương mới đạt khoảng 30%.

Theo dự thảo, người dưới 18 tuổi còn sống không được hiến bộ phận cơ thể, chỉ được hiến mô tái sinh, cụ thể là tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột.

Người hiến phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của cả bản thân trẻ lẫn cha mẹ hoặc người giám hộ. Mọi ý kiến phản đối hoặc không đồng ý của trẻ đều phải được tôn trọng và ghi nhận.

Đối với người dưới 18 tuổi đã qua đời, dự thảo quy định việc lấy mô, bộ phận cơ thể chỉ được thực hiện khi người đó đã đăng ký hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi chết, có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ và được hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn.

Dự thảo cũng đề xuất các biện pháp ngăn ngừa mua bán, cưỡng ép hiến mô, tạng, trong đó có việc nghiêm cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ. Quy trình xác định chết não hoặc chết tuần hoàn phải bảo đảm tính độc lập, khách quan.

Liên quan việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi trong quá trình xây dựng chính sách, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng việc tham vấn phải phù hợp với độ tuổi, giúp trẻ hiểu rõ vấn đề và bày tỏ ý kiến độc lập. Ông đề xuất có hội đồng chuyên môn y khoa độc lập và sự tham gia của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc nhân viên công tác xã hội nhằm bảo đảm việc hiến không ảnh hưởng đến sức khỏe, sự phát triển lâu dài của trẻ và không bị ép buộc.

Cần mở lối cho sự sống nhưng không được hạ thấp hàng rào bảo vệ trẻ em

Bàn về vấn đề này, TS Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng cần mở rộng cơ hội cứu người nhưng không được hạ thấp các hàng rào bảo vệ trẻ em.

Theo ông, không nên vì lo ngại rủi ro mà khép lại cơ hội tiến bộ của y học, nhưng cũng không thể lấy mục tiêu cứu người để bỏ qua nguyên tắc tự nguyện, quyền bất khả xâm phạm thân thể và các điều kiện an toàn bắt buộc.

TS Đặng Văn Cường nhấn mạnh cần phân biệt việc hiến mô khi còn sống với hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời. Với trẻ chưa thành niên còn sống, việc hiến mô tái sinh chỉ nên được xem xét trong những trường hợp đặc biệt, khi đáp ứng đầy đủ điều kiện y khoa, pháp lý và có cơ chế đánh giá độc lập. Với trường hợp sau khi qua đời, cần quy định rõ về ý chí hiến tặng, thẩm quyền quyết định, xác định tử vong và giám sát quá trình lấy, điều phối mô, tạng.

Theo ông, nguy cơ không chỉ nằm ở hành vi cưỡng ép trực tiếp mà còn ở việc lợi dụng quan hệ gia đình, sự lệ thuộc tình cảm hoặc hoàn cảnh khó khăn để tác động đến quyết định của trẻ. Vì vậy, sự đồng ý của trẻ và cha mẹ không thể thay thế toàn bộ các điều kiện bảo vệ pháp lý; cần có cơ chế phát hiện xung đột lợi ích, ngăn chặn môi giới trái phép và kiểm soát nguy cơ thương mại hóa.

Ông cũng lưu ý, việc lấy ý kiến trẻ em trong quá trình xây dựng chính sách khác với đăng ký nguyện vọng hiến và thực hiện việc hiến. Trẻ cần được cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi và được bày tỏ ý kiến mà không chịu áp lực. Đồng thời, cần tôn trọng các ý kiến phản biện có căn cứ, phân biệt việc phản đối chính sách với hành vi cố ý tạo dựng thông tin sai sự thật.

Mục tiêu hoàn thiện pháp luật, theo TS Đặng Văn Cường, không phải là lựa chọn giữa cứu người và bảo vệ trẻ em, mà phải bảo đảm đồng thời cả hai yêu cầu này. Đây cũng là vấn đề đặt ra trong quá trình hoàn thiện dự thảo luật, nhằm mở thêm cơ hội sống cho người bệnh nhưng vẫn bảo vệ quyền và lợi ích của trẻ em bằng những quy định chặt chẽ.