Tòa án chuyên biệt: Thiết chế “cốt lõi” của Trung tâm tài chính quốc tế

Quyết sách chiến lược từ Bộ Chính trị

Theo Thông báo 47-TB/TW của Bộ Chính trị, tại phiên họp ngày 15/11/2024, sau khi nghe Đề án xây dựng Trung tâm tài chính khu vực và quốc tế tại Việt Nam, Bộ Chính trị đã thảo luận và có ý kiến đồng ý chủ trương thành lập Trung tâm tài chính quốc tế toàn diện tại TP. Hồ Chí Minh và Trung tâm tài chính khu vực tại TP. Đà Nẵng.

Trung tâm tài chính được áp dụng cơ chế quản lý đặc thù, vượt trội hơn so với quy định hiện hành, mang tính cạnh tranh, nhưng phải kèm theo các cơ chế giám sát, quản lý rủi ro phù hợp. Tại Trung tâm tài chính ngoài thành lập cơ quan quản lý, điều hành, cơ quan giám sát, Bộ Chính trị còn chủ trương thành lập cơ quan giải quyết tranh chấp.

Một điểm đáng chú ý là Bộ Chính trị yêu cầu thành lập cơ quan giải quyết tranh chấp, giao Ban Thường vụ Đảng ủy Tòa án nhân dân tối cao nghiên cứu thành lập Tòa án chuyên biệt thuộc Trung tâm tài chính quốc tế và chỉ đạo Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng nguyên tắc của hệ thống thông luật trong giải quyết tranh chấp để phù hợp với thông lệ quốc tế và bảo đảm tính đồng bộ, đầy đủ về thiết chế trong giải quyết các tranh chấp phát sinh trong phạm vi Trung tâm tài chính quốc tế.

Đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm cũng yêu cầu Ban Thường vụ Đảng ủy Tòa án nhân dân tối cao nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đánh giá các điều kiện trong nước và khu vực, khẩn trương đề xuất thành lập Tòa án chuyên biệt để giải quyết tranh chấp trong Trung tâm tài chính quốc tế theo chủ trương của Bộ Chính trị để triển khai đồng bộ việc xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Thể chế hóa chủ trương trên, ngày 24/6/2025, Luật số 81/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân được Quốc hội thông qua, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2025 lần đầu tiên quy định Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế thuộc tổ chức của Tòa án nhân dân; tổ chức và hoạt động của Tòa án chuyên biệt do Quốc hội quy định.

Tiếp đó, ngày 27/6/2025, Nghị quyết số 222/2025/QH15 về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam chính thức được Quốc hội thông qua, có hiệu lực từ ngày 01/9/2025 quy định cơ quan, tổ chức thuộc Trung tâm tài chính quốc tế gồm Tòa án chuyên biệt được thành lập theo quy định của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân.

Sự ra đời của Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam đã tạo ra hành lang pháp lý để tổ chức và hoạt động Trung tâm tài chính quốc tế, với nhiều chính sách đặc thù, vượt trội về ngoại hối, ngân hàng, thuế và đặc biệt là cơ chế giải quyết tranh chấp.

Tuy nhiên, tranh chấp phát sinh tại Trung tâm tài chính quốc tế có tính phức tạp, chuyên sâu đòi hỏi phải có những quy định mang tính đặc thù, đặc biệt, vượt trội về áp dụng pháp luật, trình tự, thủ tục tố tụng, ngôn ngữ, năng lực, trình độ của Thẩm phán,… so với việc giải quyết các loại tranh chấp khác. Nếu cơ chế giải quyết tranh chấp không đủ mạnh, mọi ưu đãi về thuế, thủ tục hay hạ tầng đều mất ý nghĩa. Vì vậy, việc hình thành một cơ quan giải quyết tranh chấp đạt chuẩn quốc tế không chỉ cần thiết, mà là yếu tố nền tảng.

Phát biểu tại phiên thảo luận Tổ liên quan đến dự án Luật Tòa án chuyên biệt, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh, một trong những mục tiêu của việc thành lập Tòa án chuyên biệt nhằm góp phần thu hút đầu tư nước ngoài vào Trung tâm tài chính quốc tế; xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, ổn định, tăng cường niềm tin của nhà đầu tư, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng chia sẻ, trước đây ông có dịp gặp gỡ các nhà đầu tư quốc tế, điều họ thường băn khoăn khi xác định đầu tư vào Việt Nam là cơ chế để đưa dòng vốn vào và luân chuyển dòng vốn ra như thế nào? Nếu trong trường hợp xảy ra các tranh chấp giữa các thành viên Trung tâm tài chính hoặc giữa thành viên Trung tâm tài chính với đối tác bên ngoài thì cơ chế giải quyết tranh chấp thế nào, ai là người đứng ra giải quyết?

Do đó, để thu hút được các nhà đầu tư quốc tế vào Việt Nam và tạo niềm tin cho nhà đầu tư thì việc phải có ngay các cơ quan giải quyết tranh chấp, trong đó có Tòa án là rất cần thiết. “Mục tiêu lớn nhất của chúng ta là thông qua Trung tâm tài chính quốc tế để trở thành kênh huy động vốn cho nền kinh tế, đặc biệt là các dự án lớn”, Chánh án Nguyễn Văn Quảng bày tỏ.

Theo Tờ trình dự án Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế của Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án Việt Nam hiện nay chưa thể đáp ứng được yêu cầu giải quyết các tranh chấp phát sinh trong Trung tâm tài chính quốc tế theo chuẩn mực và thông lệ quốc tế. Việc thành lập Tòa án chuyên biệt đặt ra nhiều vấn đề mới với hệ thống tư pháp nói chung, hệ thống Tòa án Việt Nam nói riêng, đặc biệt là các vấn đề như: Thẩm phán nước ngoài, áp dụng pháp luật nước ngoài, ngôn ngữ, thi hành bản án, quyết định,… nhất là việc áp dụng pháp luật của hệ thống thông luật trong giải quyết tranh chấp. Trong bối cảnh như vậy, việc thành lập Tòa án chuyên biệt sẽ là yếu tố quan trọng góp phần hoàn thiện môi trường đầu tư, kinh doanh; tăng khả năng cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam với các Trung tâm tài chính trong khu vực và thế giới.

Kịp thời tạo khung pháp lý cho hoạt động của Toà án chuyên biệt

Tòa án chuyên biệt được nhiều chuyên gia nhìn nhận là một cấu thành quan trọng của Trung tâm tài chính quốc tế nhưng để thiết chế này có thể vận hành theo đúng chuẩn mực quốc tế, chỉ sửa đổi các luật hiện hành là không đủ. Việt Nam cần một đạo luật riêng, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế.

Ngoài ra, Nghị quyết số 222/2025/QH15 đã xác định tòa án chuyên biệt là một trong ba thiết chế cốt lõi của Trung tâm tài chính quốc tế (Cơ quan điều hành; Cơ quan giám sát; Cơ quan giải quyết tranh chấp) vì thế muốn triển khai trọn vẹn nội dung này, nhất thiết phải có cơ chế pháp lý tương thích, mô hình vận hành độc lập và một quy tắc tố tụng riêng biệt. Vì thế một đạo luật riêng cũng là điều kiện để hoàn thiện cấu trúc thể chế của Trung tâm tài chính quốc tế.

Với yêu cầu quan trọng như vậy, ngày 21/8/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã quyết định điều chỉnh và bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2025 trình Quốc hội cho ý kiến và thông qua tại kỳ họp thứ 10 (tháng 10/2025) theo trình tự, thủ tục rút gọn đối với dự án Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế.

Theo Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng, Dự án Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là một dự án luật mới, khó và lần đầu tiên được Quốc hội xem xét, thông qua trên cơ sở các quan điểm, chủ trương của Đảng, Nghị quyết số 222/2025/QH15 của Quốc hội về thành lập Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.

Theo Chánh án, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là một “sân chơi” quốc tế, đòi hỏi sự khác biệt về mặt pháp lý giữa Việt Nam và luật đang được áp dụng trên thế giới. Khác biệt lớn hiện nay là Việt Nam áp dụng theo hệ thống dân luật, còn Tòa án trong Trung tâm tài chính quốc tế theo hệ thống thông luật.

Trong quá trình xây dựng luật, Tòa án nhân dân tối cao tổ chức nhiều đoàn đi khảo sát ở một số quốc gia, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế phù hợp với điều kiện của Việt Nam nhằm tạo chính sách đặc thù, vượt trội cho Tòa án chuyên biệt. “Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế thiên về nguyên tắc theo hệ thống thông luật và phân cấp rất rõ. Cùng trong một Tòa án nhưng sự độc lập của 2 cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm là độc lập hoàn toàn, đảm bảo tính linh hoạt, đặc thù và phù hợp với chuẩn mực của thông lệ quốc tế. Các phán quyết không bó hẹp trong các quy định của một quốc gia hay một bộ quy tắc nào mà áp dụng trên cơ sở các bên lựa chọn pháp luật”, Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho hay.

Chánh án Tòa án nhân dân tối cao cũng khẳng định “Việc Thẩm phán là người nước ngoài không phải làm mất đi chủ quyền quốc gia trong lĩnh vực tư pháp, bởi cơ chế bổ nhiệm Thẩm phán do Chủ tịch nước bổ nhiệm trên cơ sở đề nghị của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao”.

Giải trình trước Quốc hội về việc tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho biết, các Đại biểu Quốc hội đã cơ bản thống nhất với sự cần thiết phải ban hành Luật và các nội dung của dự thảo Luật. Đồng thời có nhiều ý kiến góp ý rất tâm huyết, trách nhiệm với tư duy đột phá trong xây dựng pháp luật để tạo nền tảng pháp lý cho kiến tạo, phát triển đất nước trong giai đoạn mới, với nhiều nội dung đặc thù, vượt trội so với pháp luật hiện hành, áp dụng các nguyên tắc, quy định của hệ thống pháp luật thông luật, phù hợp với thực tiễn Việt Nam và chuẩn mực, thông lệ, tập quán pháp luật đầu tư, kinh doanh quốc tế.

Đánh giá cao dự án Luật, đại biểu Lê Minh Trí (Đoàn ĐBQH TP.HCM) cho biết, trên thế giới, các Trung tâm tài chính quốc tế được thực hiện từ lâu và làm rất hiệu quả, tuy có sự khác biệt theo từng nước nhưng cơ bản là hoạt động giống nhau. Theo đại biểu, khi thành lập Trung tâm, vấn đề đặt ra là cần phải làm vượt trội hơn nếu không sẽ thất bại. Khi có tranh chấp xảy ra sẽ áp dụng theo hệ thống thông luật. Muốn làm để đạt sự vượt trội, phải bỏ qua những ràng buộc và phải theo thông luật chung. Còn "làm theo ý mình", theo trình tự đổi mới dần dần thì rất khó bắt kịp.

“

Sáng 11/12, với đa số đại biểu tán thành (438/444), Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế. Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế gồm 5 Chương, 43 Điều có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là một cấu thành và là một điều kiện quan trọng để Trung tâm tài chính quốc tế hoạt động hiệu quả, đảm bảo niềm tin của nhà đầu tư.

Đối với việc lựa chọn Thẩm phán nước ngoài, đại biểu Lê Minh Trí cho biết, hiện nay Thẩm phán của Việt Nam chưa đáp ứng trình độ tiếng Anh để xét xử, đồng thời, lĩnh vực chuyên ngành cũng chưa làm được và nhà đầu tư cũng chưa tin. Đại biểu cho rằng việc lựa chọn Thẩm phán nước ngoài cũng là lợi thế, bởi không chỉ tạo niềm tin cho nhà đầu tư mà còn tranh thủ đào tạo cho Thẩm phán trong nước.

Đại biểu Lê Minh Trí cho biết thêm, các Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế trên thế giới đều không có Viện kiểm sát tham gia. Khi xét xử sơ thẩm đến phúc thẩm là có hiệu lực luôn - điều này làm thỏa mãn yếu tố nhanh chóng đối với nhu cầu của nhà đầu tư tài chính quốc tế. “Việc này là thực hiện chủ trương của Đảng, Nghị quyết của Quốc hội. Chúng ta đang cố gắng làm và tiếp tục mở rộng. Dù là vấn đề rất khó, rất mới nhưng chúng ta dám mạnh dạn để làm. Nhà đầu tư tin thì họ sẽ vào, họ vào thì đánh giá được sự hiệu quả”, đại biểu nhấn mạnh.

Theo nhiều chuyên gia, việc Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là yêu cầu khách quan, kịp thời và mang tính quyết định. Đây là đạo luật sẽ hoàn thiện cấu trúc thể chế của Trung tâm tài chính; tạo niềm tin pháp lý cho nhà đầu tư; đưa hệ thống tư pháp Việt Nam tiến gần hơn với chuẩn mực quốc tế; khẳng định tinh thần cải cách mạnh mẽ, chủ động và hội nhập của Nhà nước ta. Đây không chỉ là một bước đi lập pháp, mà là bước tiến chiến lược trong hành trình đưa Việt Nam trở thành điểm đến tài chính quan trọng của khu vực.

Cơ sở vững chắc để Tòa án chuyên biệt đáp ứng được tính cạnh tranh quốc tế

Trước đó khi thẩm tra dự án Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, ông Hoàng Thanh Tùng, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp (UBPLTP) cho biết, Ủy ban tán thành sự cần thiết ban hành Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế (TTTCQT) với các cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn.

Ông Tùng đánh giá, hồ sơ dự án Luật được TANDTC chuẩn bị nghiêm túc, công phu, đã bám sát và thể chế hóa đầy đủ các quan điểm chỉ đạo của Đảng, kết luận của cấp có thẩm quyền về việc khẩn trương nghiên cứu thành lập Tòa án chuyên biệt tại TTTCQT, áp dụng nguyên tắc của hệ thống thông luật trong giải quyết tranh chấp với nhiều quy định mới, đặc thù, vượt trội nhằm bảo đảm tính thu hút, cạnh tranh quốc tế.

Dự án Luật có một số nội dung liên quan đến các nguyên tắc hiến định về thực hiện quyền tư pháp cần được hiểu và áp dụng linh hoạt phù hợp với yêu cầu đặc thù của Tòa án chuyên biệt, là một Tòa án thuộc hệ thống TAND nhưng mô hình tổ chức và hoạt động có nhiều đặc thù riêng để phù hợp với thông lệ quốc tế.

UBPLTP cũng nhất trí với quy định của dự thảo Luật về thành lập Tòa án chuyên biệt đặt tại TP. Hồ Chí Minh; cơ cấu tổ chức của Tòa án có Tòa sơ thẩm, Tòa phúc thẩm và bộ máy giúp việc; các quy định về Thẩm phán và Thư ký Tòa án chuyên biệt; về thẩm quyền của Tòa án và tiếng nói, chữ viết dùng trước Tòa án chuyên biệt; chi phí hợp lý cho luật sư và các quy định khác có liên quan.

Về áp dụng pháp luật tại Tòa án chuyên biệt, UBPLTP tán thành với quy định tại khoản 1 Điều 5 của dự thảo Luật và nhận thấy, đây là một nội dung then chốt và phù hợp với thực tiễn hoạt động của Tòa án thuộc các TTTCQT trên thế giới.

Việc dự thảo Luật quy định áp dụng các nội dung có tính chất nền tảng, cốt lõi của thủ tục tố tụng thông luật để giải quyết tranh chấp về đầu tư, kinh doanh tại TTTCQT tại Việt Nam, làm cơ sở để Tòa án nhân dân tối cao ban hành Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt thể hiện tính đặc thù, vượt trội, phù hợp với định hướng chỉ đạo của cấp có thẩm quyền về “áp dụng nguyên tắc của hệ thống thông luật trong giải quyết tranh chấp” và thông lệ quốc tế. Đây là cơ sở vững chắc để Tòa án chuyên biệt đáp ứng được tính cạnh tranh quốc tế.

Về vai trò của Viện kiểm sát đối với Tòa án chuyên biệt, theo UBPLTP, dự thảo Luật không quy định vai trò của Viện kiểm sát nhân dân đối với Tòa án chuyên biệt. Về vấn đề này, UBPLTP nhận thấy, tổ chức và hoạt động của Tòa án chuyên biệt được thiết kế bảo đảm tương thích với thông lệ quốc tế, áp dụng các nguyên tắc của hệ thống thông luật để giải quyết các tranh chấp về đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế mà trong tố tụng thông luật không có sự tham gia của Viện kiểm sát.

Hơn nữa, dự thảo Luật cũng đã loại trừ thẩm quyền của Tòa án giải quyết vụ việc có liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước. Vấn đề này cũng đã được Tòa án nhân dân tối cao báo cáo cấp có thẩm quyền cho ý kiến. Do đó, UBPLTP tán thành với đề xuất của cơ quan trình về việc không quy định Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát hoạt động xét xử của Tòa án chuyên biệt.