Tố tụng công ích ở Quảng Ninh: Kết quả bước đầu đáng ghi nhận

Từ vụ án đầu tiên

Ngày 28/8/2026, TAND khu vực 1 - Quảng Ninh mở phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự công ích liên quan một công trình tường bao nằm trong hành lang an toàn đường bộ tại đường dẫn cầu Bãi Cháy. Đây là vụ án dân sự công ích đầu tiên được Tòa án đưa ra xét xử tại Quảng Ninh theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội.

Công trình nằm trên phần đất 56,7m². Sau khi vụ án được đưa ra xét xử, người bị kiện đã tự nguyện tháo dỡ toàn bộ công trình, trả lại mặt bằng. Đại diện Viện kiểm sát rút yêu cầu khởi kiện và Hội đồng xét xử quyết định đình chỉ giải quyết vụ án.

Một vụ kiện kết thúc mà không cần bản án buộc thực hiện nghĩa vụ không có nghĩa quá trình tố tụng không tạo ra kết quả. Trong trường hợp này, hành lang an toàn đường bộ được trả lại, vi phạm được khắc phục và Nhà nước không phải tổ chức cưỡng chế.

Giá trị lớn hơn nằm ở việc một khoảng trống trách nhiệm đã có thêm công cụ pháp lý để giải quyết. Trong thực tế, có những hành vi xâm phạm tài sản công, môi trường hoặc quyền của người yếu thế kéo dài vì không có cá nhân đứng ra khởi kiện, cơ quan có trách nhiệm chưa khởi kiện hoặc người bị xâm phạm không đủ khả năng tự bảo vệ.

Nghị quyết số 205/2025/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 24/6/2025, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, trao cho Viện kiểm sát quyền chủ động hơn trong những trường hợp này. Cơ chế được thí điểm trong ba năm tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.

Những kết quả bước đầu và yêu cầu hoàn thiện

Không chỉ dừng ở vụ án đầu tiên, kết quả tại Quảng Ninh cho thấy cơ chế này đang được vận hành trên thực tế. Theo số liệu địa phương công bố ngày 27/8, đến cuối tháng 7/2026, Viện kiểm sát hai cấp đã thụ lý, giải quyết 276 vụ việc liên quan lợi ích công; góp phần thu hồi hơn 130 tỷ đồng nợ thuế, nợ bảo hiểm xã hội và 165.000m² đất cho Nhà nước.

Đáng chú ý, phần lớn vụ việc được khắc phục ngay trong quá trình xác minh, làm việc, chưa phải đưa ra xét xử. Điều đó cho thấy khởi kiện không nhất thiết là mục tiêu cuối cùng. Quan trọng hơn là chấm dứt vi phạm, khôi phục quyền và lợi ích bị xâm hại nhanh chóng, đúng pháp luật.

Nếu yêu cầu, kiến nghị và giải thích trách nhiệm pháp lý giúp chủ thể tự nguyện khắc phục, lợi ích xã hội có thể đạt được sớm hơn, đồng thời giảm chi phí tố tụng.

Tuy nhiên, quyền khởi kiện nhân danh lợi ích công là một quyền năng lớn, cần được thực hiện trên cơ sở tiêu chí pháp luật và chứng cứ khách quan. Người bị yêu cầu vẫn phải được bảo đảm quyền biết căn cứ, tiếp cận tài liệu, trình bày ý kiến và nhờ người bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Vai trò của Tòa án rất quan trọng trong việc kiểm tra độc lập căn cứ khởi kiện, thẩm tra chứng cứ và bảo đảm tranh tụng. Viện kiểm sát chủ động phát hiện, xác minh và khởi kiện; còn cơ chế xét xử độc lập giúp bảo đảm quyền năng ấy được thực hiện đúng giới hạn.

Quảng Ninh cũng có thể tiếp tục mở rộng nguồn phát hiện vi phạm từ cơ quan quản lý đất đai, xây dựng, môi trường, thuế, bảo hiểm xã hội, chính quyền cấp xã, Mặt trận Tổ quốc và người dân. Thông tin ban đầu cần được kiểm tra, xác minh và thu thập chứng cứ trước khi trở thành căn cứ tố tụng.

Việc tổng kết thí điểm vì vậy không chỉ nên nhìn vào số vụ đã thụ lý hay số tiền, diện tích đất được thu hồi, mà cả thời gian xử lý, chất lượng chứng cứ, mức độ tự nguyện thi hành và khả năng bảo vệ thực tế đối với các nhóm yếu thế.

Những kết quả bước đầu cho thấy tố tụng công ích đang có thêm cơ sở để tiếp tục được hoàn thiện, để lợi ích chung được bảo vệ hiệu quả hơn, đồng thời quyền tố tụng của các bên được bảo đảm.