Tiếng mo kể chuyện đời

Giữ gìn một di sản sống

Xăng Khan thường được tổ chức vào mùa xuân - khi đất trời bắt đầu thức giấc, những mầm xanh vươn lên trên cánh rừng, chim muông hót vang, muông thú sinh sôi, và con người bước vào một chu kỳ sống mới tràn đầy hy vọng.

Với cộng đồng người Thái ở Nghệ An, Xăng Khan không đơn thuần là một lễ hội mang tính tín ngưỡng, mà còn là dịp để gửi gắm những ước vọng sâu sắc: bản mường được yên ấm, mùa màng bội thu, con người khỏe mạnh, và cuộc sống thuận hòa theo nhịp điệu của thiên nhiên.

Đây cũng là thời khắc kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai, nơi những giá trị văn hóa cổ truyền được gìn giữ và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Người đứng ra tổ chức Xăng Khan luôn là một thầy mo - người giữ vai trò trung gian giữa thế giới con người và các thế lực siêu nhiên. Thầy mo không chỉ là chủ lễ, mà còn là chủ nhà, người dẫn dắt toàn bộ nghi thức kéo dài suốt đêm.

Quanh ông là các thầy mo trong vùng, những “mo bạn” thân thiết, và các “con nuôi” những người gắn bó với thầy trong hành trình hành nghề, có thể là học trò, cũng có thể là những người từng được thầy chữa bệnh hoặc nhận sự hỗ trợ về mặt tâm linh.

Sự hiện diện của những “con nuôi” và mo bạn không chỉ làm phong phú thêm nghi lễ, mà còn thể hiện mối quan hệ gắn kết cộng đồng, sự sẻ chia và niềm tin vào các giá trị tinh thần truyền thống.

Không gian lễ hội Xăng Khan vì vậy không chỉ bó hẹp trong phạm vi một gia đình hay một bản làng. Người dân khắp bản, rồi từ những bản lân cận, đều có thể đến dự, hòa mình vào không khí thiêng liêng mà cũng rộn rã sắc màu của hội hè.

Họ chứng kiến cây xăng khan - trung tâm của lễ hội được dựng lên, những nghi thức được thực hiện, và những bài hát, điệu múa đầy ẩn ý về vòng đời con người và mối quan hệ giữa người với thần linh.

Từng tiếng mo ngân, từng bước múa, từng câu hát đều vang vọng như nhịp sống của cả bản mường, nối liền quá khứ với hiện tại, mang đến cho mỗi người tham dự cảm giác vừa linh thiêng vừa gần gũi, vừa học hỏi vừa thưởng thức vẻ đẹp văn hóa truyền thống trong một đêm xuân đầy sắc màu.

Kết nối đất - trời - con người

Trung tâm của toàn bộ nghi lễ là cây xăng khan - một thân tre cao vút, được dựng trang trọng giữa gian lễ, như một biểu tượng sống động của thế giới tâm linh người Thái.

Trên thân tre là hàng trăm chi tiết trang trí tinh xảo: hoa lá, chim muông, cá tôm… được gọt tỉa tỉ mỉ từ lõi cây sắn, xốp, rồi nhuộm màu rực rỡ xanh, đỏ, tím, vàng, hòa quyện thành một bức tranh sinh động mà huyền ảo. Nhìn từ xa, cây xăng khan như một “vũ trụ thu nhỏ”, nơi thiên nhiên, con người và thần linh hội tụ trong một không gian lễ hội độc đáo.

Theo quan niệm của các thầy mo, cây xăng khan không chỉ là vật trang trí mà còn là trục vũ trụ, mô phỏng cấu trúc tâm linh của cộng đồng. Mỗi tầng của cây, mỗi chiều cao đều ẩn chứa ý nghĩa riêng. Ở nhiều vùng, số tầng gắn liền với số lần thầy mo tổ chức Xăng Khan trong đời hành nghề: lần đầu dựng cây là năm tầng, lần thứ hai bảy tầng, lần thứ ba chín tầng, rồi quay vòng theo chu kỳ.

Riêng tại Tương Dương, cây xăng khan thường được làm chín tầng, tượng trưng cho chín mường trong thế giới quan của người Thái. Tầng thấp nhất là mường Đất nơi con người, muông thú và cây cỏ sinh sống. Lên trên là những mường trung gian, dẫn lối cho con người và linh hồn, và trên cùng là mường Trời nơi cư ngụ của then, các đấng siêu nhiên và linh hồn con người sau khi rời cõi thế.

Xung quanh gốc cây, những vò rượu cần, mâm lễ, cùng các mô hình được bày biện trang trọng, biểu trưng cho sự sinh sôi, nảy nở, cho sự tiếp nối của sự sống.

Ngang tầm tay người, một giàn tre cắm những chiếc ô trang trí nhiều màu sắc vừa là đạo cụ nghi lễ, vừa là không gian để người dự hội tham gia các tiết mục, hòa mình vào không khí vừa linh thiêng vừa náo nhiệt của lễ hội.

Mỗi chi tiết, từ cây xăng khan đến các đạo cụ, đều mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, kết nối con người với thần linh, quá khứ với hiện tại, và mùa xuân với những ước vọng tràn đầy hy vọng.

Nghi lễ của lòng biết ơn

Nếu chỉ nhìn thoáng qua, lễ Xăng Khan khiến người ta liên tưởng đến một vở diễn sân khấu dân gian quy mô lớn: có hát, có múa, có kể chuyện, có những động tác hình thể nhịp nhàng theo tiếng chiêng, tiếng trống vang vọng.

Nhưng đằng sau những động tác ấy là cả một hệ thống nghi lễ tinh tế, phức tạp, được truyền nối qua nhiều thế hệ thầy mo - nơi kiến thức về đời sống, tâm linh và thế giới quan của người Thái được thể hiện một cách sống động và bài bản.

Theo các thầy mo, một lễ Xăng Khan đầy đủ bao gồm 24 tiết mục, mở đầu bằng phần hát mo dẫn dắt linh hồn đi qua các mường tâm linh, khởi từ mường Môn - cõi cửa ngõ giữa thế giới con người và thần linh.

Kết thúc là tiết mục gùi rượu lên mường Trời, biểu trưng cho sự viên mãn, tràn đầy, như muốn nhắn nhủ rằng mọi khởi đầu đều có kết thúc trọn vẹn, và mùa xuân là thời khắc để con người gột rửa, làm mới bản thân và bản mường.

Trong 24 tiết mục ấy, chỉ có khoảng 9 tiết mục là “hữu hình”, được biểu diễn trực tiếp quanh cây xăng khan. Còn lại diễn ra trong không gian vô hình của thế giới tâm linh, nơi người xem không thể trực tiếp chứng kiến mà chỉ hình dung qua lời hát mo trầm bổng, lúc khoan thai, lúc dồn dập, như một hành trình đưa cộng đồng vượt khỏi ranh giới giữa thực và ảo.

Chính sự kết hợp giữa hiện thực và huyền ảo này khiến lễ Xăng Khan vừa mang tính nghi lễ thiêng liêng, vừa đậm tính nghệ thuật, tạo nên sức hút khó quên với bất kỳ ai có cơ hội chứng kiến.

Ngày xưa, lễ Xăng Khan thường kéo dài trọn vẹn hai ngày, với đầy đủ nghi thức và bài bản. Ngày nay, vì nhiều lý do thực tiễn, các thầy mo rút gọn lễ hội chỉ còn một đêm và một buổi sáng.

Lễ thường bắt đầu từ nửa đêm, khoảng một giờ sáng là nghi thức dựng cây xăng khan, sau đó các tiết mục nối tiếp nhau diễn ra suốt đêm, chỉ kết thúc khi ánh mặt trời giữa trưa soi rọi khắp bản.

Mỗi chi tiết, từ âm thanh trầm bổng của bài hát mo, từng nhịp trống chiêng, đến chuyển động của các thầy mo và học trò, đều nhịp nhàng, hòa quyện tạo nên một bức tranh vừa linh thiêng, vừa sống động, khiến người tham dự cảm nhận rõ hơi thở văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Lễ hội của niềm tin cộng đồng

Với các thầy mo, Xăng Khan không chỉ là một lễ hội, mà là “nghĩa vụ” tâm linh, là cột mốc quan trọng đánh dấu quá trình hành nghề. Người Thái tin rằng, nếu thầy mo bỏ lỡ thời điểm tổ chức lễ, hoặc thực hiện không đúng nghi thức, họ có thể bị các thế lực thần linh “khiển trách”, khiến những nghi lễ chữa bệnh, cầu an, giải hạn sau này trở nên khó thực hiện hoặc không đạt hiệu quả.

Chính vì vậy, mỗi lễ Xăng Khan là một minh chứng cho uy tín, cho sự thừa nhận của thần linh, giúp thầy mo thêm tự tin, vững vàng khi dẫn dắt cộng đồng qua những nghi lễ quan trọng.

Tuy nhiên, giá phải trả cho sự thừa nhận ấy không hề nhỏ. Toàn bộ chi phí đều do gia chủ tức thầy mo bỏ ra. Các “mo bạn” và những con nuôi chỉ hỗ trợ thêm lương thực, rượu cần, và một số thực phẩm.

Một lễ Xăng Khan đầy đủ thường phải mổ dê, lợn, thậm chí cả bò hoặc trâu để đãi khách và thực hiện các nghi thức cúng tế. Bởi vậy, không ít thầy mo cả đời chỉ tổ chức được vài lần Xăng Khan. Có người phải chờ bảy, tám năm mới đủ điều kiện để làm lễ một lần, dù theo truyền thống, Xăng Khan có thể được tổ chức theo chu kỳ ba năm một lần.

Mỗi lần tổ chức vì thế trở thành một sự kiện trọng đại, vừa thể hiện uy tín, vừa là cơ hội để thầy mo khẳng định vai trò cầu nối giữa con người và thần linh, và đồng thời gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống quý giá của cộng đồng Thái.

Giữ hồn lễ cổ giữa nhịp sống hôm nay

Trong bối cảnh đời sống hiện đại ngày càng len lỏi đến từng bản làng vùng cao, Xăng Khan vẫn tồn tại như một “ốc đảo” văn hóa, ít bị pha trộn bởi những yếu tố ngoại lai. Từ lời hát mo ngân vang, đến các đạo cụ nghi lễ tinh xảo, cách tổ chức cầu kỳ và trật tự, tất cả vẫn giữ được tinh thần nguyên bản và giá trị tâm linh sâu sắc của cộng đồng người Thái.

Mỗi chi tiết, từ cây xăng khan rực rỡ sắc màu, những mâm lễ đầy đặn, đến từng bước nhịp nhàng trong các tiết mục, đều mang trong mình câu chuyện về đời sống, tâm linh và thế giới quan của bản Mường.

Xăng Khan vì thế không chỉ là lễ hội của riêng các thầy mo. Nó là tấm gương phản chiếu thế giới quan, nhân sinh quan của cả cộng đồng. Ở đó, con người sống hòa hợp với tự nhiên, tin vào sự che chở của thần linh, và coi trọng sự gắn kết cộng đồng. Mỗi lần lễ diễn ra, cả bản mường như cùng nhịp thở, từ già đến trẻ, từ người dân đến thầy mo, đều hòa mình vào một dòng chảy văn hóa vừa thiêng liêng, vừa sinh động.

Giữa tiếng chiêng ngân dài trong đêm, dưới bóng cây xăng khan rực rỡ sắc màu, người ta cảm nhận rõ ràng một điều: Xăng Khan không chỉ là nghi lễ cổ xưa, mà còn là sợi dây vô hình nối quá khứ với hiện tại, giữ cho bản sắc văn hóa người Thái xứ Nghệ được truyền lại một cách bền bỉ.

Nó như những cánh rừng già nơi miền biên viễn, âm thầm che chở, bền vững và kiêu hãnh, nhắc nhở mỗi thế hệ về giá trị của truyền thống, về sự gắn bó với thiên nhiên, với cộng đồng và với chính cội nguồn của mình.

Trong nhịp sống hiện đại, khi những thay đổi và biến động luôn hiện diện, Xăng Khan vẫn vang lên mỗi mùa xuân, như một lời nhắc nhở tinh tế rằng văn hóa không chỉ để nhớ, mà còn để sống, để trân trọng và tiếp nối, để mùa xuân trong bản mường mãi tràn đầy niềm tin và hy vọng.