“Mẹ ơi con đã về” - Khúc đoàn viên lay động từ “Chiến dịch 500 ngày đêm”

Khúc đoàn viên viết tiếp lời hẹn với non sông

Có những ca khúc được sinh ra từ cảm xúc. Có những ca khúc được sinh ra từ lịch sử. “Mẹ ơi con đã về” thuộc về lớp tác phẩm thứ hai.

Được phổ từ bài thơ “Mẹ ơi, con đã về rồi!” của đồng chí Quản Minh Cường, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh, với giai điệu giàu chất tự sự của nhạc sĩ Võ Văn Lý, ca khúc “Mẹ ơi con đã về” ra đời trong một thời khắc đặc biệt của đất nước. Khi Đảng và Nhà nước triển khai Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin”, tác phẩm cất lên như tiếng nói tri ân, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/2027).

Đây không chỉ là một chiến dịch mang tầm vóc chính trị và nhân văn sâu sắc, mà còn thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước trong việc hoàn thành một trách nhiệm thiêng liêng đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Được giới thiệu tại chương trình “Tuổi trẻ Quảng Ninh - Tự hào tiếp bước” do Ban Thường vụ Tỉnh đoàn Quảng Ninh tổ chức nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, ca khúc đã trở thành điểm nhấn giàu cảm xúc.

Qua phần thể hiện của các ca sĩ Đức Lương, Đức Bắc và Vân Trường, câu hát “Con ngàn lần tạ lỗi Mẹ ơi!” không chỉ là lời của một người con trở về với đất mẹ, mà còn như tiếng nói thay hàng vạn liệt sĩ đã được tìm thấy và cả những người vẫn đang chờ ngày được gọi đúng tên.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của tác phẩm không chỉ nằm ở sự hòa quyện giữa thơ và nhạc, mà còn ở sự gặp gỡ giữa nghệ thuật với hơi thở của thời đại. Bài thơ “Mẹ ơi, con đã về rồi!” được đồng chí Quản Minh Cường viết ngày 29/6/2026 từ những trăn trở trước hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Từ mạch cảm xúc ấy, nhạc sĩ Võ Văn Lý đã chắt lọc để tạo nên một ca khúc khắc họa cuộc đoàn viên muộn màng của người lính sau 55 năm nằm lại nơi chiến trường - cuộc trở về không còn người mẹ đứng đợi trước hiên nhà, nhưng vẫn trọn vẹn trong vòng tay của Tổ quốc, đồng đội và nhân dân.

Ca khúc “Mẹ ơi con đã về” vì thế là tiếng vọng của hàng vạn cuộc trở về đang diễn ra trên khắp đất nước. Mỗi hài cốt được tìm thấy là một người lính được gọi đúng tên. Mỗi danh tính được xác lập là một gia đình khép lại nhiều thập kỷ mỏi mòn chờ đợi. Mỗi nén hương được thắp đúng nơi, đúng người là thêm một món nợ lịch sử được trả bằng trách nhiệm của hôm nay.

Điều làm nên giá trị tư tưởng của tác phẩm không nằm ở việc lựa chọn hình tượng người lính hay người mẹ - những biểu tượng đã trở thành mạch nguồn của văn học nghệ thuật cách mạng - mà ở cách đặt hai hình tượng ấy trong một tọa độ khác: tọa độ của sự trở về. Không phải trở về trong khúc khải hoàn của người chiến thắng, mà trở về từ vô danh; không phải trở về để khép lại chiến tranh, mà để hoàn thành lời hẹn còn dang dở giữa người đã khuất với gia đình, với quê hương và với Tổ quốc.

Tiếng gọi “Mẹ ơi...” vì thế không chỉ là lời của một người con. Đó là tiếng vọng của lịch sử, là lời nhắc nhở của lương tri. Hai tiếng “Mẹ ơi” chứa đựng cả bi kịch của chiến tranh và chiều sâu của hòa bình. Chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng của những người lính, mà còn kéo dài nỗi đợi chờ của những người mẹ đến hết một đời người. Khi người con trở về, người mẹ đã đi xa. Cuộc đoàn viên vì thế không khép lại nỗi đau, mà nhắc nhở các thế hệ hôm nay rằng có những mất mát không gì có thể bù đắp, chỉ có thể được tri ân bằng trách nhiệm và hành động.

Nếu bài thơ của đồng chí Quản Minh Cường lựa chọn sự kiệm lời để dồn nén cảm xúc thì âm nhạc của Võ Văn Lý cũng chủ động từ chối mọi sự phô diễn. Không tìm đến cấu trúc hùng ca quen thuộc, ca khúc phát triển trên đường giai điệu tự sự, giàu khoảng lặng và chiều sâu nội tâm.

Chính sự tiết chế ấy tạo nên sức ám ảnh bền bỉ của tác phẩm. Âm nhạc mở ra không gian để mỗi người đối diện với ký ức dân tộc và tự hoàn thành phần còn lại của câu chuyện bằng trải nghiệm của chính mình.

Khi nghệ thuật đồng hành cùng mệnh lệnh của lương tri

Giá trị của “Mẹ ơi con đã về” không chỉ nằm trong cấu trúc của một tác phẩm âm nhạc, mà còn ở khả năng cộng hưởng với nhịp đập của đời sống đất nước. Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, những tác phẩm có sức sống lâu bền luôn là những tác phẩm biết đồng hành với những bước ngoặt của dân tộc. “Mẹ ơi con đã về” cũng nằm trong mạch nguồn ấy.

Ý nghĩa của Chiến dịch “500 ngày đêm” không dừng lại ở việc tìm kiếm hài cốt. Đó là hành trình khôi phục danh tính cho lịch sử. Phía sau mỗi mẫu ADN được giám định, mỗi hồ sơ được đối chiếu, mỗi phần mộ được xác lập là một con người, một gia đình, một quê hương và một lời hẹn đoàn viên kéo dài suốt nhiều thập kỷ. Khi một liệt sĩ được gọi đúng tên, đó không chỉ là niềm an ủi của thân nhân, mà còn là sự hoàn thành trách nhiệm của Nhà nước đối với những người đã hiến dâng cuộc đời mình cho độc lập, tự do của dân tộc.

“Mẹ ơi con đã về” là sự đồng hành của nghệ thuật với một khát vọng lớn của dân tộc. Ca khúc đã chuyển hóa một chủ trương chính trị giàu tính nhân văn thành cảm xúc xã hội; biến những con số, hồ sơ, mẫu ADN và hành trình quy tập thành những số phận cụ thể, những người mẹ cụ thể, những gia đình cụ thể.

Nghệ thuật không thay thế lịch sử, nhưng có thể làm cho lịch sử trở thành ký ức chung của một dân tộc. Đó chính là giá trị bền vững của văn hóa trong việc củng cố niềm tin, nuôi dưỡng lòng yêu nước và bồi đắp nền tảng tinh thần của xã hội.

Phát biểu tại chương trình “Tuổi trẻ Quảng Ninh - Tự hào tiếp bước”, đồng chí Quản Minh Cường, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh nhấn mạnh, mỗi thành tựu của Quảng Ninh hôm nay đều được xây đắp từ sự hy sinh của các thế hệ đi trước; đồng thời khẳng định những kết quả đạt được từ Chiến dịch “500 ngày đêm” đã góp phần lan tỏa sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, bồi đắp truyền thống yêu nước và trách nhiệm của tuổi trẻ đối với quê hương, đất nước.