“Mắt thần” và những bí mật giữa rừng sâu

Những "mắt thần" không ngủ giữa đại ngàn

Vườn Quốc gia Vũ Quang được bao phủ bởi một màu xanh thẳm, nhưng ẩn sau vẻ tĩnh mịch ấy là một địa hình vô cùng khắc nghiệt. Trên diện tích gần 55.000 ha, cao độ biến thiên từ 50m lên đến hơn 2.100m so với mực nước biển tạo nên những “vách dựng trời”. Ở Vũ Quang, khái niệm “đường mòn” chỉ mang tính tạm bợ bởi chỉ sau một đêm mưa rừng trút xuống, những con suối hiền hòa lập tức hóa thành thác dữ, bùn đất sạt lở xóa sạch dấu vết lối đi buộc những người giữ rừng phải tự mở đường bằng dao phát và bản năng sinh tồn.

Anh Đinh Trọng Hoàng, cán bộ Phòng Khoa học Kỹ thuật và Hợp tác quốc tế Vườn Quốc gia Vũ Quang chia sẻ về công việc mà anh gọi là "đi tìm linh hồn của rừng". Mỗi chuyến đi đặt bẫy ảnh thường kéo dài hàng tuần lễ. Hành trang của các anh không chỉ có máy móc, pin dự phòng, thiết bị định vị GPS mà còn là lương thực, tăng võng và cả sự kiên trì vô hạn.

"Địa hình ở đây thay đổi rất nhanh, có những khu vực chỉ cách mực nước biển vài chục mét nhưng chỉ sau vài giờ leo dốc, chúng tôi đã đứng ở độ cao cả nghìn mét. Đặc biệt là các khu vực giáp biên giới, mùa mưa đến là gần như bị chia cắt hoàn toàn. Đường trơn như đổ mỡ, dốc dựng đứng, mang vác thiết bị nặng trên lưng khiến mỗi bước đi là một sự nỗ lực tột cùng", anh Hoàng chia sẻ.

Cũng theo anh Hoàng, trong rừng sâu, tìm đúng mạch đi của thú là nắm chắc 50% thắng lợi. Nghề này lạ lắm, chỉ cần đặt chệch vài mét thôi, hàng tháng sau quay lại gỡ máy, thẻ nhớ có khi chỉ toàn cảnh gió lay cành rụng, công sức anh em coi như đổ sông đổ biển. Việc xác định đúng lộ trình của thú là yếu tố sống còn. Đặt sai vị trí thì dù máy hiện đại đến đâu dữ liệu thu được cũng chỉ thấy rừng núi im lìm. Phải tìm đúng mạch sống của đại ngàn thì những bí mật của muông thú mới chịu lộ diện.

Quy trình lắp đặt một chiếc bẫy ảnh (camera trap) trông có vẻ đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối. Chiếc máy nhỏ nhắn được cố định chắc chắn vào thân cây ở độ cao cách mặt đất từ 20 - 40cm - tầm ngắm lý tưởng để thu được hình ảnh của các loài thú từ nhỏ đến lớn.

“Khi lắp đặt, phải cẩn thận căn chỉnh ống kính để tránh hiện tượng ngược sáng từ ánh nắng xuyên qua tán lá, đồng thời cài đặt cảm biến hồng ngoại. Máy sẽ chụp liên tiếp 5 ảnh mỗi khi có chuyển động. Dù là ban ngày hay đêm tối, bất cứ sinh vật nào đi ngang qua cũng sẽ bị 'ghi danh'", anh Hoàng giải thích.

Sau khi lắp xong, tọa độ GPS được ghi chép tỉ mỉ vào sổ tay. 170 chiếc bẫy ảnh như thế được rải khắp diện tích 55.000 ha theo một hệ thống ô lưới khoa học, tạo thành một mạng lưới giám sát khổng lồ.

Thế nhưng, khó khăn không chỉ nằm ở việc đặt máy. Sau hai tháng, các anh phải quay lại để thu thập dữ liệu. Đây mới là lúc rủi ro rình rập. Độ ẩm rừng già cực cao dễ làm hỏng thiết bị, pin có thể cạn kiệt sớm hơn dự kiến hoặc thậm chí máy bị hư hỏng do thú dữ tò mò phá hoại. Có những lúc sau bao ngày băng rừng vượt thác, các cán bộ bảo tồn phải ngậm ngùi trở về tay không vì máy bị hỏng hoặc cây đổ chắn mất tầm nhìn. Nhưng, nỗi vất vả ấy đã được đền đáp bằng những món quà vô giá từ thiên nhiên.

"Trái ngọt" từ đại ngàn

Sau thời gian dài kiên trì, hệ thống 170 bẫy ảnh đã mang về những kết quả chấn động giới khoa học. 58 loài động vật hoang dã đã được ghi nhận. Trong đó có những loài được xem là "báu vật" của dãy Trường Sơn mà từ lâu người ta lo ngại đã biến mất.

Đó là hình ảnh của loài Voi châu Á lừng lững giữa rừng đêm, là vẻ đẹp kiêu sa của Trĩ sao, là sự xuất hiện đầy bất ngờ của Thỏ vằn và Mang lớn – hai loài đặc hữu cực kỳ quý hiếm. Những cái tên như Mang xám Trường Sơn, Cầy vằn, Sơn dương hay Tê tê... lần lượt xuất hiện trong kho dữ liệu, tạo nên một bản đồ đa dạng sinh học sống động và đầy hy vọng.

Ông Nguyễn Việt Hùng, Trưởng phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế Vườn Quốc gia Vũ Quang cho biết: "Giá trị của bẫy ảnh không chỉ nằm ở những bức hình đẹp. Điều quan trọng nhất là các dữ liệu đi kèm như thời gian, tọa độ và tần suất xuất hiện. Từ đây, chúng tôi biết được loài nào đang sinh sống ở khu vực nào, mật độ ra sao để xây dựng bản đồ điểm tập trung đa dạng sinh học. Đây là cơ sở khoa học để ưu tiên lực lượng tuần tra và bảo vệ nghiêm ngặt cho những khu vực nhạy cảm”.

Các nhà khoa học đánh giá rằng xác suất hiện diện loài tại VQG Vũ Quang cao hơn đáng kể so với nhiều khu vực nghiên cứu khác trên cả nước. Trong bối cảnh đa dạng sinh học toàn cầu đang suy giảm nghiêm trọng, Vũ Quang như một "ốc đảo xanh" bình yên, nơi các quần thể động vật vẫn đang duy trì sự ổn định và hồi sinh mạnh mẽ.

Dù công nghệ bẫy ảnh và phần mềm quản lý tuần tra SMART đã giúp ích rất nhiều nhưng ông Nguyễn Việt Hùng luôn nhấn mạnh: "Công nghệ chỉ là công cụ, con người mới là quyết định”.

Diện tích rừng quá lớn, trong khi lực lượng bảo vệ còn mỏng, áp lực từ những kẻ săn trộm và biến đổi khí hậu luôn là những thách thức thường trực. Chỉ riêng trong năm 2025, hơn 1.000 lượt tuần tra đã được thực hiện. Các cán bộ Kiểm lâm và bảo tồn đã đi bộ hàng chục nghìn km qua những địa hình hiểm trở nhất để giám sát và gỡ bỏ những chiếc bẫy thủ công của thợ săn, bảo vệ an toàn cho muông thú.

Mỗi khi cầm trên tay thẻ nhớ từ bẫy ảnh trở về, các anh đều hồi hộp. Khi nhìn thấy một gia đình nhà lợn rừng ủi đất hay một chú mèo rừng lén lút săn đêm, bao nhiêu mệt mỏi của những ngày nhịn ăn, ngủ võng như tan biến hết. Đó không chỉ là kết quả công việc mà là tình yêu, là sự gắn bó máu thịt với rừng già.

Hành trình của 170 “đôi mắt” nhỏ giữa rừng sâu vẫn đang tiếp diễn. Những bước chân của anh Hoàng, ông Hùng và các cộng sự vẫn hằng ngày in dấu trên các đỉnh dốc Vũ Quang. Họ chấp nhận là những người thầm lặng phía sau ống kính, chấp nhận gian khổ để thế giới được nhìn thấy một Vũ Quang đầy sức sống.