Hồi sinh những cánh rừng “vô sinh”

Bảo vệ lá phổi xanh của phương Nam

Sáng ngày 23/01, chúng tôi bắt đầu chuyến hành trình tiến về phía Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai. Khi chiếc xe vừa chạm ngõ Khu Bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai, một luồng gió mát rượi, mang theo hương vị nồng nàn của núi rừng và làn gió mát rượi ùa vào cửa kính. Tiếng hót lảnh lót của những loài chim rừng vang vọng khắp không gian, tạo nên một bản giao hưởng đón khách đầy ấn tượng. Một cảm giác yên bình lạ thường bao lấy tâm trí, khác hẳn với sự ngột ngạt của phố thị.

Dẫn đầu đoàn chương trình cùng chúng tôi là bà Đỗ Thanh Huyền – Nhà sáng lập, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Gaia. Người phụ nữ ấy đã dành cả thanh xuân để “trò chuyện” với rừng. Thế nhưng, trái ngược với vẻ tươi mát hiện tại, trong ánh mắt bà Huyền vẫn hằn lên những nỗi đau đáu khi nhớ về những vạt rừng nghèo kiệt mà bà từng chứng kiến.

“Nhiều người nhìn vào màu xanh và nghĩ rừng vẫn ổn. Nhưng đó là cái bẫy của thị giác,” bà Huyền trầm ngâm chia sẻ khi chúng tôi dừng chân dưới một tại những khu đất vùng đệm ven rừng dọc theo tuyến đường nội bộ 322 dài hơn 4km nối với tỉnh lộ 761, xuyên qua Khu bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai

Bà chỉ tay xuống mặt đất phủ đầy lá khô mục, nhưng tuyệt nhiên không thấy một bóng dáng cây con nào.

Tại một số khu vực thuộc Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai, hệ sinh thái đang bị đứt gãy nghiêm trọng. Nguyên nhân bắt nguồn từ lịch sử: các lâm trường trước đây cho người dân thuê đất khai thác quá mức, cộng thêm tác động khốc liệt của biến đổi khí hậu.

Kết quả là gì? Rừng chỉ còn lại những tầng loài cây bụi thấp bé và các loại dây leo chằng chịt. Độ ẩm không đủ, tầng thực bì lúc thì quá mỏng không giữ được hạt, lúc lại quá dày đặc bởi những loài cây xâm lấn, khiến hạt giống dù có chất lượng đến mấy cũng không cách nào bám rễ, nảy mầm.

“Một khu rừng đúng nghĩa phải như một gia đình đa thế hệ: có ông bà già cỗi, có cha mẹ vạm vỡ và phải có những đứa trẻ đang lớn. Nếu chỉ có những cây bụi và các loài cỏ dại đứng đó, khu rừng ấy đang chết dần trong sự tĩnh lặng”, bà Huyền tâm sự bằng giọng trầm buồn.

Chính từ nghịch lý này, triết lý của Gaia đã ra đời: Không dừng lại ở việc trồng mới trên đất trống, mà phải thực hiện sứ mệnh “làm giàu rừng” – đưa những loài cây gỗ lớn bản địa vào giữa lòng rừng già để kích hoạt lại khả năng tái sinh tự nhiên, hồi sinh sự sống từ gốc rễ.

Để hiểu vì sao việc hồi sinh những cánh rừng này lại quan trọng đến thế, cần phải nhìn vào tầm vóc của Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai. Với diện tích hơn 100.000 ha, đây là một trong những khu bảo tồn lớn nhất Việt Nam, được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Đây không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử hào hùng của Chiến khu D năm xưa, mà còn là “mạch máu” điều tiết nguồn nước cho hồ Trị An. Từ đây, dòng nước chảy về cung cấp cho sinh hoạt và sản xuất của hàng triệu người dân TP.HCM và các tỉnh lân cận.

Bà Đinh Thị Lan Hương – Phó Giám đốc Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai nhấn mạnh: “Bảo vệ rừng Đồng Nai không phải là việc làm xa xôi ở trên rừng, mà là bảo vệ chính ly nước chúng ta uống mỗi ngày. Sự đóng góp của Gaia và các nhà tài trợ không chỉ là trồng thêm cây mới mà còn là "làm giàu rừng Đồng Nai". Những dự án này trực tiếp góp phần làm xanh thêm "lá phổi xanh" của miền Đông Nam Bộ, giúp phục hồi hệ sinh thái và đa dạng sinh học tại địa phương”

Hơn thế nữa, nơi đây là mái nhà của quần thể voi châu Á hoang dã cuối cùng của Việt Nam. Những “ông bồ” – tên gọi thân thương mà người dân và cán bộ rừng dành cho voi – chính là những vị chủ nhân thực sự. Sự hiện diện của voi là thước đo sức khỏe của rừng. Rừng có tốt, voi mới có đủ thức ăn, mới không phải tìm đến nương rẫy của dân, giảm bớt những xung đột đau lòng giữa người và thú rừng.

Những “ông bồ” và bài học về sự tôn trọng

Trong câu chuyện của mình, bà Huyền không giấu được nụ cười khi kể về những tương tác kỳ lạ với đàn voi. Có lần, sau khi Gaia và các tình nguyện viên dựng lên những tấm biển báo về dự án trồng rừng, các “ông bồ” đi qua đã quật đổ sạch sẽ.

“Voi không thích những thứ nhân tạo, chúng thích sự tự nhiên vốn có của rừng” bà Huyền lý giải. Thế nhưng, có một chi tiết khiến tất cả những nhà bảo tồn phải kinh ngạc: Dù voi quật đổ biển báo, thậm chí dẫm đạp lên những khu vực xung quanh, nhưng tuyệt nhiên chúng không dẫm lên những cây non mà con người vừa mới trồng xuống.

“Chúng dường như hiểu được chúng ta đang giúp ngôi nhà của chúng hồi sinh. Đó là một sự giao thoa kỳ diệu. Con người mang hạt mầm đến, voi bảo vệ và thiên nhiên nuôi dưỡng. Khi chúng ta đối xử với rừng bằng sự tôn trọng và tri thức, rừng sẽ đáp lại bằng sự bao dung,” bà Huyền xúc động nói.

Khu Bảo tồn thiên nhiên - văn hóa Đồng Nai là nơi lưu trú của đàn bò tót quý hiếm (Bos gaurus), một trong những quần thể quan trọng nhất miền Nam cùng với Vườn quốc gia Cát Tiên. Các cá thể bò tót thường sinh sống tại rừng Mã Đà và Vĩnh Cửu (Đồng Nai) thường xuất hiện vào sáng sớm hoặc chiều tối. Hiện nay số lượng, quần thể bò tót tại khu bảo tồn kết hợp với Vườn quốc gia Cát Tiên ước tính khoảng 200 cá thể. Bò tót rừng ở đây có kích thước lớn, nặng hàng trăm kg (có cá thể lên tới 700-800 kg), lông màu đen, bốn chân màu trắng.

Là động vật nguy cấp, quý hiếm có tên trong Sách đỏ, cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Trong thời gian qua Khu bảo tồn Thiên nhiên Văn hóa Đồng Nai đã thực hiện các biện pháp như di dời dân ra khỏi rừng, tạo sinh cảnh an toàn, trồng cây rừng bổ sung thức ăn, và xây dựng các điểm chứa nước, khoáng cho bò tót. Bên cạnh đó, luôn tăng cường tuần tra, kiểm soát để hạn chế tình trạng săn bắt trái phép. Việc bảo tồn đàn bò tót tại đây rất quan trọng đối với việc duy trì đa dạng sinh học và nguồn gen quý hiếm.

Trong chuyến hành trình chúng tôi đã ghi nhận dấu tích của phân voi trên đường nội bộ 322 và những dấu chân của bò tót để lại tại những khu rừng “vô sinh”.

Hành trình trồng rừng của Gaia tại đây là một sự tính toán khoa học tỉ mỉ. Thay vì trồng những loài cây lớn nhanh nhưng kém bền vững, họ chọn cây bản địa như Gõ đỏ, Giáng hương, Dầu rái… Những loài cây này lớn chậm, nhưng chúng bền bỉ, chúng tạo ra tầng tán đa tầng đa lớp, giữ độ ẩm để những hạt mầm ngủ quên dưới đất có thể thức dậy.

Lợi nhuận từ di sản tương lai

Bên cạnh những nhà khoa học, hành trình hồi sinh rừng Đồng Nai còn có sự góp sức của những người làm kinh tế.

Ông Douglas Matheson – Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ, Ngân hàng Quốc tế HSBC Việt Nam (HSBC), người vốn quen với các con số khô khan, đã có những chia sẻ đầy lay động khi đứng giữa 5 ha rừng mà tập thể nhân viên của ông đã vun trồng suốt 4 năm qua.

“Trong giới ngân hàng, chúng tôi mơ về lợi nhuận 10%, 20%. Nhưng đứng ở đây, nhìn thấy tỷ lệ sống sót của cây đạt 94% sau 4 năm, tôi hiểu rằng đây là khoản đầu tư lãi nhất mà tôi từng tham gia,” ông Douglas chia sẻ.

Với ông và hơn 600 đồng nghiệp đã từng lấm lem bùn đất tại đây, mỗi cây xanh không chỉ là một con số trong báo cáo CSR (Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp). Đó là một “cam kết sống”. Ông Douglas cho rằng, giá trị lớn nhất không phải là bao nhiêu tiền đã được chi ra, mà là sự thay đổi trong tư duy của những người làm lãnh đạo.

“Khi một vị CEO thực sự yêu rừng, họ sẽ không ký những quyết định hủy hoại môi trường. Khi nhân viên của tôi cảm nhận được sự mệt nhọc khi trồng một cái cây, họ sẽ biết quý trọng từng tờ giấy, từng giọt nước ở văn phòng,” ông khẳng định. Buổi bàn giao rừng sau 4 năm chăm sóc không phải là kết thúc, mà là sự chuyển giao trách nhiệm cho thế hệ mai sau, để khu rừng tiếp tục lớn lên như một di sản.

Thiên nhiên luôn có cách vận hành đầy bất ngờ. Bà Đỗ Thanh Huyền kể rằng, trong cùng một đợt trồng, có những cây sau vài năm đã cao vọt lên 12m, tản mát bóng râm che chở cho cả một vùng. Nhưng cũng có những cây chỉ cao quá đầu gối, dù vẫn xanh tốt.

“Trồng rừng giống như một vụ đánh bạc đầy hy vọng với ông trời. Chúng ta không thể biết chắc cây nào sẽ lớn nhanh nhất, nhưng chúng ta biết chắc rằng nếu không trồng, sẽ không có gì cả,” bà Huyền cười. Chính sự bí ẩn đó lại là sức hút khiến những chuyến đi của Gaia luôn đầy ắp tình nguyện viên.

Mỗi chuyến đi trồng rừng được bà Huyền gọi là hành trình “Đi để yêu hơn”. Yêu thiên nhiên, yêu bản thân và yêu cả sự kết nối giữa người với người. Giữa rừng sâu, không còn khoảng cách giữa sếp và nhân viên, không còn ranh giới giữa người bản địa và khách phương xa. Tất cả chỉ còn những bàn tay cùng chạm vào đất, cùng vun vén cho một mầm sống.

Từ năm 2022 đến nay, Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Gaia đã đồng hành của gần 200 doanh nghiệp và hàng ngàn cá nhân, đã trồng hơn 1.235.302 cây xanh, phủ xanh 541,8 ha trên 10 khu rừng đặc dụng đầu nguồn tại các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn khắp Việt Nam.

Những cánh rừng “vô sinh” ở Đồng Nai không khép lại bằng một con số diện tích khô khốc, mà bằng hình ảnh những mầm xanh của các loài gỗ quý đang vươn lên mạnh mẽ bên những tán rừng già.

Sự hồi sinh của rừng không thể diễn ra trong ngày một ngày hai. Nó cần 10 năm, 50 năm và thậm chí cả thế kỷ. Nhưng như lời bà Đỗ Thanh Huyền đã nói: “Chúng tôi không chỉ trồng cây, chúng tôi đang trồng niềm tin.”

Niềm tin rằng con người có thể sửa chữa những sai lầm trong quá khứ đối với thiên nhiên. Niềm tin rằng những “ông bồ”, bồ tót và các loài muôn thú sẽ mãi có nơi để về. Và niềm tin rằng, những cánh rừng từng bị coi là “vô sinh” ấy, từ nay sẽ lại rộn ràng tiếng reo vui của sự sinh sôi, nảy nở.

Nhìn lại hành trình 4 năm, Gaia và các nhà tài trợ đã bàn giao rừng cho Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn Hóa Đồng Nai quản lý, những bãi đất bạc màu năm nào giờ đã thay da đổi thịt. Những cây gỗ bản địa như Gõ đỏ, Giáng hương, Cẩm lai… đang vươn mình giữa tầng tầng lớp lớp lá mục. Chúng không còn đơn độc. Dưới bóng mát của chúng, độ ẩm bắt đầu quay trở lại, tầng thực bì được cải thiện, tạo điều kiện cho các loài thực vật khác cùng sinh sôi.

Dưới bóng mát của đại ngàn Khu bảo tồn Thiên nhiên – Văn Hóa Đồng Nai, những thân cây mới đang lặng lẽ bám rễ, hứa hẹn một tương lai xanh thẫm, vững bền cho dải đất phương Nam.