Điều khiển phương tiện khi chưa đủ tuổi: Câu chuyện từ ý thức đến trách nhiệm

Khoảng trống cần lấp trong giáo dục giao thông học đường

Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 quy định người điều khiển xe mô tô có dung tích xi-lanh từ 50 cm³ trở lên phải đủ 18 tuổi và có giấy phép lái xe phù hợp; đối với xe mô tô dưới 50 cm³, độ tuổi tối thiểu là 16 tuổi. Khung pháp lý đã được xác lập khá rõ ràng. Tuy nhiên, trên thực tế, tại nhiều đô thị và khu vực quanh trường học, vẫn còn ghi nhận tình trạng học sinh, thậm chí trẻ vị thành niên, điều khiển xe máy hoặc xe máy điện tham gia giao thông.

Những hình ảnh học sinh tự lái xe đến trường, chở bạn bè hoặc di chuyển vào giờ cao điểm không còn hiếm gặp trên nhiều tuyến đường. Đi cùng với đó là những rủi ro về an toàn giao thông, khi không ít trường hợp xảy ra va chạm, té ngã hoặc tai nạn do các em chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng xử lý tình huống và hiểu biết pháp luật.

Phân tích nguyên nhân cho thấy vấn đề không chỉ xuất phát từ phía người điều khiển, mà còn liên quan đến vai trò quản lý của gia đình. Trong một số trường hợp, việc giao xe cho con được phụ huynh xem là giải pháp tạm thời để thuận tiện đi lại hoặc giúp con “tập làm quen” với phương tiện. Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận thức đầy đủ rằng hành vi này vừa trái quy định pháp luật, vừa tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho chính con em mình.

Bên cạnh đó, áp lực về điều kiện đưa đón, nhất là tại các khu vực ngoại ô hoặc nơi dân cư đông đúc, cũng khiến một số gia đình lựa chọn để con tự đi xe. Sự thuận tiện trước mắt, trong nhiều trường hợp, lại vô tình làm gia tăng rủi ro trên đường phố.

Thực tế vi phạm được phản ánh rõ qua các số liệu thống kê. Năm 2024, lực lượng chức năng trên toàn quốc đã xử lý 275.174 trường hợp liên quan đến lứa tuổi học sinh vi phạm trật tự, an toàn giao thông; trong đó có 66.653 trường hợp giao xe hoặc để người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện và 32.800 trường hợp học sinh chưa đủ tuổi điều khiển xe mô tô, xe gắn máy. Những con số này cho thấy đây không còn là hiện tượng đơn lẻ, mà là vấn đề cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc.

Đáng chú ý, nhóm người điều khiển phương tiện khi chưa đủ tuổi thường đối mặt với nguy cơ tai nạn cao hơn. Thiếu kinh nghiệm, kỹ năng và khả năng phản xạ trong môi trường giao thông phức tạp khiến các em dễ rơi vào tình huống nguy hiểm. Nhiều vụ va chạm, dù không lớn, vẫn có thể để lại chấn thương về thể chất và tâm lý, thậm chí ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe.

Không dừng lại ở rủi ro trước mắt, việc vi phạm nếu không được nhắc nhở và uốn nắn kịp thời còn có thể hình thành thói quen xem nhẹ pháp luật. Trong những trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, người giao xe hoặc để trẻ chưa đủ điều kiện điều khiển phương tiện – thường là cha mẹ – cũng có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý theo quy định hiện hành. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận như một lời nhắc nhở về trách nhiệm trong quản lý phương tiện và giáo dục an toàn giao thông cho học sinh.

Xây nền tảng văn hóa giao thông cho học sinh

Nhằm tăng cường tính răn đe và phòng ngừa tai nạn, Nghị định số 168/2024/NĐ-CP ngày 26/12/2024 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ đã quy định rõ các mức xử phạt đối với hành vi vi phạm của người chưa đủ tuổi điều khiển phương tiện.

Theo đó, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi điều khiển xe mô tô, xe gắn máy, các loại xe tương tự hoặc ô tô sẽ bị phạt cảnh cáo. Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi điều khiển xe mô tô có dung tích xi-lanh từ 50 cm³ trở lên hoặc công suất động cơ điện từ 4 kW trở lên sẽ bị phạt tiền từ 400.000 đến 600.000 đồng; trường hợp điều khiển ô tô hoặc xe bốn bánh có gắn động cơ, mức phạt có thể từ 4 đến 6 triệu đồng.

Những quy định này thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước trong việc bảo đảm an toàn giao thông, đồng thời nhấn mạnh yếu tố giáo dục, định hướng hành vi cho lứa tuổi học sinh. Trước đó, Chỉ thị số 31/CT-TTg ngày 21/12/2023 của Thủ tướng Chính phủ cũng đã yêu cầu tăng cường các giải pháp bảo đảm trật tự, an toàn giao thông cho học sinh trong tình hình mới.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng, nếu chỉ dựa vào chế tài xử phạt thì khó có thể giải quyết tận gốc tình trạng học sinh lái xe khi chưa đủ tuổi. Bởi cốt lõi của vấn đề vẫn nằm ở nhận thức, thói quen và sự nêu gương của người lớn.

Gia đình cần được xem là tuyến phòng ngừa đầu tiên. Việc quản lý phương tiện, không giao xe cho con khi chưa đủ điều kiện, đồng thời hướng dẫn các hình thức di chuyển an toàn khác cần được coi là trách nhiệm trực tiếp của phụ huynh.

Nhà trường đóng vai trò hỗ trợ quan trọng trong việc hình thành ý thức pháp luật. Việc lồng ghép giáo dục an toàn giao thông vào chương trình học, hoạt động ngoại khóa, xây dựng các mô hình “cổng trường an toàn”, “trường học văn minh giao thông” có thể giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách trực quan và thực tế hơn.

Về phía cơ quan chức năng, bên cạnh công tác tuần tra, kiểm soát, việc xử lý nghiêm các trường hợp giao xe cho người chưa đủ tuổi, đặc biệt tại khu vực cổng trường và các tuyến đường học sinh thường xuyên đi lại, được xem là biện pháp cần thiết để ngăn chặn vi phạm từ sớm.

Song song với đó, việc phát triển các mô hình giao thông công cộng phục vụ học sinh, như xe buýt học đường, cũng được nhiều địa phương triển khai và cho thấy hiệu quả trong việc giảm áp lực giao thông và nguy cơ tai nạn.

Về lâu dài, xây dựng văn hóa giao thông tự giác cần bắt đầu từ chính người lớn – những người làm gương cho các bạn trẻ. Khi trách nhiệm được chia sẻ đúng vai giữa gia đình, nhà trường và xã hội, việc kéo giảm vi phạm giao thông ở lứa tuổi học sinh sẽ có thêm cơ sở để đạt được một cách bền vững.