Xây dựng đội ngũ cán bộ Tòa án “song toàn”: Đột phá từ nhận thức đến năng lực trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Đây không chỉ là xu hướng phát triển tất yếu, mà còn là đòi hỏi cấp bách để xây dựng nền tư pháp hiện đại, minh bạch, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền trong thời đại số.

Nhiệm vụ trọng tâm của toàn ngành

Tại Hội nghị trực tuyến lấy ý kiến toàn ngành về xây dựng Nền tảng quản lý án toàn trình ngày 02/4/2026, Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng đã nhấn mạnh: Chuyển đổi số trong ngành Tòa án không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà trước hết là vấn đề nhận thức và trách nhiệm. Đây là quan điểm có ý nghĩa định hướng chiến lược, bởi nó chỉ rõ rằng công nghệ chỉ là phương tiện, còn con người mới là yếu tố quyết định thành bại của quá trình đổi mới.

Thực tế cho thấy, nhiều năm qua hoạt động của hệ thống Tòa án vẫn chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy, quy trình thủ công và phương thức quản lý truyền thống. Dù đã có bước tiến nhất định trong ứng dụng công nghệ thông tin, nhưng nhiều phần mềm còn rời rạc, thiếu liên thông; dữ liệu chưa đồng bộ; khả năng khai thác thông tin phục vụ xét xử còn hạn chế. Điều đó khiến yêu cầu xây dựng “Tòa án điện tử”, “nền tảng quản lý án toàn trình” trở thành nhiệm vụ trọng tâm của toàn ngành trong giai đoạn hiện nay.

Tuy nhiên, đầu tư công nghệ thôi là chưa đủ. Nếu đội ngũ cán bộ không thay đổi tư duy, không chủ động học hỏi và không đủ năng lực làm chủ công nghệ, mọi hệ thống hiện đại cũng khó phát huy giá trị thực chất. Vì vậy, nhiệm vụ quan trọng nhất hiện nay là xây dựng đội ngũ cán bộ Tòa án “song toàn” - tức vừa tinh thông pháp luật, vừa thành thạo công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

Mô hình “song toàn” không đơn thuần là cộng thêm kỹ năng công nghệ vào năng lực nghề nghiệp truyền thống. Đây là sự kết hợp hữu cơ giữa hai trụ cột: bản lĩnh pháp lý làm nền tảng và năng lực số làm động lực phát triển. Khi hai yếu tố này gắn kết chặt chẽ, đội ngũ cán bộ Tòa án sẽ đủ khả năng thích ứng với yêu cầu mới, nâng cao chất lượng xét xử và tăng cường hiệu quả quản trị tư pháp.

Giỏi pháp luật là gốc, làm chủ công nghệ là bước đột phá

Trong mọi giai đoạn phát triển, năng lực pháp lý vẫn là yếu tố cốt lõi của người cán bộ Tòa án. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế bản lĩnh nghề nghiệp, tư duy pháp lý và trách nhiệm xét xử của con người.

Người cán bộ Tòa án trước hết phải nắm vững các nguyên tắc hiến định về tổ chức quyền lực Nhà nước, đặc biệt là nguyên tắc độc lập xét xử, thượng tôn pháp luật và bảo đảm quyền con người. Trong môi trường số, những nguyên tắc đó càng phải được quán triệt sâu sắc hơn. Bởi nếu thiếu bản lĩnh và nền tảng lý luận vững vàng, người thực thi công vụ có thể rơi vào tâm lý lệ thuộc vào công nghệ hoặc bị chi phối bởi các kết quả xử lý máy móc.

Bên cạnh đó, yêu cầu chuyên môn ngày nay không chỉ dừng ở việc áp dụng pháp luật theo cách truyền thống. Cán bộ Tòa án còn phải có khả năng đánh giá chứng cứ điện tử, kiểm chứng dữ liệu số, nhận diện rủi ro pháp lý phát sinh từ môi trường mạng và xử lý các tranh chấp mới trong không gian số. Đây là những vấn đề ngày càng phổ biến khi đời sống kinh tế - xã hội chuyển mạnh lên nền tảng số.

Đặc biệt, trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, người cán bộ Tòa án cần đủ năng lực để đọc hiểu, thẩm định và phản biện các gợi ý do hệ thống thông minh đưa ra. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm văn bản, tổng hợp hồ sơ, phân tích dữ liệu, nhưng quyết định tư pháp cuối cùng phải xuất phát từ nhận thức độc lập của con người. Không thể có chuyện sao chép máy móc kết quả của thuật toán để thay cho hoạt động xét xử.

Một nội dung quan trọng khác là năng lực khai thác án lệ, tổng kết thực tiễn xét xử và vận dụng thống nhất pháp luật. Trong giai đoạn mới, án lệ không chỉ giúp bảo đảm sự thống nhất trong xét xử mà còn là nguồn dữ liệu quý giá để phát triển các hệ thống AI pháp lý. Nói cách khác, chất lượng bản án và thực tiễn xét xử hôm nay sẽ góp phần quyết định độ chính xác, mức độ thông minh của công nghệ hỗ trợ xét xử trong tương lai.

Nếu năng lực pháp lý là “gốc”, thì năng lực công nghệ chính là “cánh tay nối dài” giúp nâng cao hiệu quả công việc. Theo định hướng chỉ đạo của Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng, chuyển đổi số không chỉ là số hóa hồ sơ, mà là tái cấu trúc toàn bộ hoạt động của Tòa án trên nền tảng dữ liệu.

Điều đó đồng nghĩa với việc cán bộ Tòa án phải thay đổi tư duy từ “xử lý hồ sơ giấy” sang “quản trị dữ liệu tư pháp”. Mỗi vụ án không còn chỉ là tập hợp giấy tờ lưu trữ, mà là một cấu trúc dữ liệu có thể tra cứu, phân tích, kết nối và khai thác để phục vụ việc ra quyết định nhanh hơn, chính xác hơn.

Trong bối cảnh ấy, AI nổi lên như công cụ hỗ trợ đắc lực. Công nghệ này có thể giúp tự động tóm tắt hồ sơ, nhận diện vấn đề pháp lý trọng tâm, gợi ý văn bản liên quan, đề xuất án lệ phù hợp, thậm chí phân tích xu hướng giải quyết dựa trên dữ liệu thực tiễn. Những công việc vốn mất nhiều thời gian của con người có thể được rút ngắn đáng kể.

Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của AI không phải thay thế Thẩm phán hay cán bộ Tòa án, mà là nâng cao năng lực của họ. Khi được hỗ trợ bởi các công cụ thông minh, người cán bộ có thêm cơ sở để nghiên cứu sâu hơn, quyết định nhanh hơn và giảm bớt áp lực hành chính. Nhưng dù công nghệ phát triển đến đâu, quyền quyết định cuối cùng và trách nhiệm pháp lý vẫn phải thuộc về con người.

Đột phá từ nhận thức, trách nhiệm và cơ chế thực hiện

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở hạ tầng kỹ thuật, mà ở nhận thức. Tâm lý e ngại công nghệ, thói quen làm việc cũ, suy nghĩ coi chuyển đổi số là việc của bộ phận kỹ thuật… vẫn tồn tại ở một bộ phận cán bộ. Đây là lực cản vô hình nhưng rất lớn.

Chính vì vậy, yêu cầu đổi mới nhận thức mà Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng nêu ra mang ý nghĩa đột phá. Chuyển đổi số không phải là lựa chọn có làm hay không làm, mà là yêu cầu bắt buộc của thời đại. Đây cũng không phải nhiệm vụ riêng của cán bộ công nghệ thông tin, mà là trách nhiệm chung của toàn ngành.

Khi nhận thức thay đổi, hành động sẽ thay đổi. Khi mỗi cán bộ hiểu rõ vai trò của mình trong tiến trình số hóa, họ sẽ chủ động học hỏi, thích nghi và đổi mới phương pháp làm việc. Đó mới là nền tảng để chuyển đổi số đi vào chiều sâu.

Trong tiến trình này, vai trò của người đứng đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Lãnh đạo một đơn vị Tòa án không chỉ cần giỏi chuyên môn, mà còn phải có tư duy quản trị hiện đại, hiểu giá trị của công nghệ và đủ năng lực dẫn dắt đổi mới.

Việc gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả triển khai chuyển đổi số tại đơn vị là yêu cầu cần thiết. Người lãnh đạo phải là người tiên phong thay đổi tư duy, trực tiếp chỉ đạo việc kết nối giữa nghiệp vụ và công nghệ, đồng thời tạo điều kiện để cán bộ cấp dưới được đào tạo, tiếp cận và sử dụng thành thạo các công cụ mới.

Một nguyên tắc rất quan trọng là không tách rời công nghệ với nghiệp vụ. Thực tiễn cho thấy có những phần mềm đầu tư lớn nhưng hiệu quả thấp vì không bám sát nhu cầu thực tế của công tác xét xử. Nguyên nhân chủ yếu là quá trình thiết kế thiếu sự tham gia của những người hiểu sâu nghiệp vụ.

Do đó, các nền tảng công nghệ của ngành Tòa án phải được xây dựng theo hướng đồng thiết kế. Trong đó, cán bộ pháp lý và cán bộ kỹ thuật cùng tham gia từ đầu, bảo đảm sản phẩm cuối cùng phản ánh đúng quy trình tố tụng, đáp ứng yêu cầu quản lý và thuận lợi cho người sử dụng.

Song song với đó, xây dựng và chuẩn hóa dữ liệu tư pháp là điều kiện tiên quyết để phát triển AI. Dữ liệu là “nhiên liệu” của công nghệ số. Nếu dữ liệu thiếu, sai lệch hoặc không thống nhất, hệ thống thông minh khó có thể cho ra kết quả chính xác.

Vì vậy, việc rà soát, số hóa hồ sơ, xây dựng cơ sở dữ liệu bản án, quyết định, án lệ theo chuẩn chung cần được xác định là nhiệm vụ nền tảng, lâu dài và phải làm quyết liệt. Đây là tiền đề để hình thành hệ sinh thái tư pháp số hiện đại trong tương lai.

Từ góc độ thực tiễn, xây dựng đội ngũ cán bộ Tòa án “song toàn” sẽ mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Chất lượng xét xử được nâng cao nhờ khả năng phân tích toàn diện và đối chiếu đa chiều. Tính thống nhất trong áp dụng pháp luật được củng cố nhờ công cụ tra cứu thông minh. Hiệu quả quản trị được cải thiện khi điều hành dựa trên dữ liệu thời gian thực. Tính minh bạch và khả năng kiểm soát quyền lực được tăng cường khi mọi quy trình đều được số hóa, lưu vết và giám sát.

Quan trọng hơn cả, niềm tin của người dân đối với hệ thống tư pháp sẽ được củng cố khi họ thấy Tòa án không chỉ công bằng mà còn hiện đại, minh bạch, chuyên nghiệp và phục vụ ngày càng tốt hơn.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, công tác đào tạo phải đi trước một bước. Chương trình đào tạo của ngành Tòa án cần được thiết kế theo hướng tích hợp giữa kiến thức pháp lý với kỹ năng số. AI cần được đưa vào nội dung đào tạo chính thức, không chỉ ở mức sử dụng công cụ mà còn ở mức hiểu bản chất, biết kiểm soát rủi ro và ứng xử đúng pháp lý.

Cùng với đào tạo ban đầu, cần có cơ chế bồi dưỡng thường xuyên, đào tạo lại, cập nhật liên tục để cán bộ thích ứng với tốc độ phát triển rất nhanh của công nghệ. Người học trong thời đại số không thể học một lần cho cả sự nghiệp.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho ứng dụng AI trong hoạt động xét xử cũng là yêu cầu cấp thiết. Cần xác định rõ phạm vi sử dụng, nguyên tắc vận hành, giới hạn can thiệp của công nghệ và trách nhiệm pháp lý khi có sai sót phát sinh. Mục tiêu cao nhất là bảo đảm công nghệ phục vụ công lý, chứ không làm ảnh hưởng đến các nguyên tắc cơ bản của tố tụng và quyền con người.

Có thể khẳng định, xây dựng đội ngũ cán bộ Tòa án “song toàn” không chỉ là nhiệm vụ về nhân sự hay công nghệ, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện năng lực tư pháp trong bối cảnh mới. Đó là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản lĩnh nghề nghiệp và tư duy đổi mới, giữa trí tuệ con người và sức mạnh của công nghệ.

Như tinh thần chỉ đạo của Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng đã nhấn mạnh, thành công của chuyển đổi số phụ thuộc trước hết vào nhận thức và trách nhiệm của mỗi cán bộ. Khi toàn ngành cùng đồng lòng, chủ động thay đổi và quyết tâm hành động, mục tiêu xây dựng nền tư pháp hiện đại, minh bạch, hiệu quả, phục vụ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân chắc chắn sẽ trở thành hiện thực trong tương lai gần.