Về Hà Tĩnh nghe tiếng trống Rằm

Ánh trăng Thượng Nguyên và lời ước nguyện đầu năm

Rằm tháng Giêng hay còn gọi là Tết Nguyên Tiêu, Tết Thượng Nguyên, là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới. Trong tâm thức người Việt, đây là thời điểm thiên khí và địa khí giao hòa mang theo niềm hy vọng về một năm “đầu xuôi đuôi lọt”. Khác với cái Tết đoàn viên của gia đình nhỏ trong 3 ngày Tết, Rằm tháng Giêng là ngày hội của cộng đồng, của dòng tộc.

Tại Hà Tĩnh, ngày Rằm không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là một đợt sinh hoạt văn hóa sâu rộng. Người dân Hà Tĩnh dù bận rộn đến mấy đều gác công việc để hướng tâm về nguồn cội. Họ tin rằng, lễ Rằm là dịp để báo cáo với tổ tiên về một mùa xuân mới, cầu mong cho xóm làng bình an, mùa màng tươi tốt và con cháu hanh thông trên mọi ngả đường.

Những ngày này, đi dọc các làng quê, ta sẽ nghe tiếng trống tế vang lên nhịp nhàng từ các nhà thờ họ (từ đại tôn đến tiểu tôn). Tiếng trống ấy như lời hiệu triệu, nhắc nhở những người con xa quê: “Dù ai đi Đông về Tây/ Rằm Giêng tế tổ, nhớ ngày mà về”…

Ở mảnh đất này, dòng họ có một vai trò cực kỳ quan trọng. Đó không chỉ là nơi thờ tự mà còn là “trụ cột” tinh thần của mỗi cá nhân. Nhà thờ họ chính là nơi lưu giữ gia phả, những sắc phong của triều đình và cũng là nơi chứng kiến sự trưởng thành của bao thế hệ. Trong ngày Rằm, các thành viên trong họ ngồi lại bên nhau, chén rượu nhạt hòa cùng bát nước chè xanh kể cho nhau nghe chuyện làm ăn, chuyện làng xóm bằng chất giọng “mô, tê, răng, rứa” đầy thân thương. Cái tình mộc mạc mà chân thành ấy chính là chất keo gắn kết những người cùng chung dòng máu lại với nhau, tạo nên sức mạnh cộng đồng bền bỉ qua bao biến động của lịch sử.

Tục “Vào họ” – Nghi thức “khai sinh” tâm linh cho trẻ thơ

Nét đặc sắc nhất, mang đậm tính nhân văn trong ngày Rằm tại Hà Tĩnh chính là tục “Vào họ” (hay còn gọi là trình tộc). Đây là phong tục hiếm nơi nào còn giữ được nét nguyên sơ và trang trọng như ở dải đất miền Trung này.

Trong tâm thức người Hà Tĩnh, một đứa trẻ chỉ thực sự cảm nhận được sự gắn kết nguồn cội sau nghi thức trình tổ vào dịp Rằm tháng Giêng đầu đời. Ngày nay, lễ tiết đã phần nào giản lược, mang hơi thở của đời sống mới. Thay vì bồng bế trẻ nhỏ vượt dặm dài sương gió, người cha – trong vai trò trụ cột – sẽ đại diện gia đình về nhà thờ họ thành kính dâng nén hương thơm, thay lời con trẻ thưa gửi với tiên tổ về một mầm xanh vừa nảy nở.

Khi vị tộc trưởng nhẹ nhàng thắp nén nhang, đọc lời sớ báo cáo linh hồn tổ tiên và trang trọng ghi tên đứa trẻ vào cuốn 'Sổ họ' – nhịp cầu nối dài giữa các thế hệ – khoảnh khắc ấy bỗng trở nên thiêng liêng lạ thường.

Đứa trẻ từ đây đã chính thức được tổ tiên “nhận mặt”, được dòng họ bao bọc trong tình thâm huyết thống. Tục lệ này không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là bài học đầu đời về lòng tự tôn. Dẫu còn thơ bé chưa hiểu hết lời sớ nhưng hơi ấm của dòng tộc và của gia tiên sẽ thầm lặng thẩm thấu vào tâm hồn. Để sau này lớn khôn, dù bay cao bay xa các em vẫn luôn mang theo hành trang là niềm tự hào về nguồn cội, tự nhắc mình sống sao cho xứng đáng với nếp nhà và cốt cách cha ông.

Nếu tục “Vào họ” là lời chào đón những mầm xanh mới thì lễ mừng thọ trong ngày Rằm lại là sự tri ân thành kính dành cho những “cây cao bóng cả”. Hình ảnh những bậc cao niên tóc trắng mỉm cười bên cạnh những đứa trẻ vừa mới trình tổ tạo nên một sợi dây tiếp nối tuyệt đẹp giữa các thế hệ. Đó không chỉ là nghi thức mừng tuổi tác mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của dòng tộc, nhắc nhở con cháu về đạo lý “Kính lão đắc thọ” và niềm tự hào khi gia đình còn có những “báu vật” sống để soi sáng cho hậu thế.

Hà Tĩnh từ xưa đã nổi danh là vùng đất “Địa linh nhân kiệt”, nơi sản sinh ra những bậc hiền tài làm rạng danh non sông. Tinh thần hiếu học đã thấm sâu vào máu thịt người dân nơi đây. Vì lẽ đó, việc khen thưởng khuyến học vào lễ Rằm tháng Giêng là một sự sáng tạo đầy ý nghĩa của các dòng họ Hà Tĩnh. Sau nghi thức tế tổ, vị trưởng họ hoặc ban khuyến học dòng họ sẽ vinh danh những con em đạt thành tích xuất sắc trong năm học vừa qua.

Được xướng tên trước ban thờ tổ tiên, giữa tiếng vỗ tay tự hào của chú bác, anh em trong họ là một niềm vinh dự cực kỳ lớn lao. Những phần quà có thể chỉ là cuốn vở, cái bút hay một số tiền nhỏ từ quỹ khuyến học dòng họ nhưng giá trị tinh thần lại vô cùng to lớn. Nó khơi dậy lòng tự tôn, nhắc nhở thế hệ trẻ rằng: Thành công hôm nay là nhờ phúc đức cha ông và sự nỗ lực bền bỉ của chính mình và đó cũng là minh chứng điển hình cho việc lấy giáo dục làm cốt lõi để duy trì sự hưng thịnh của dòng tộc qua hàng trăm năm.

Giá trị nhân văn và nhịp thở của dòng tộc

Rằm tháng Giêng tại Hà Tĩnh ngày nay không còn là những nghi lễ rườm rà, mà đã trở thành một đợt sinh hoạt văn hóa tinh thần ấm áp, thắm đượm tình thân. Đây là khoảnh khắc thiêng liêng để mỗi thành viên soi lại lời dạy của tiền nhân: “Con người có tổ có tông/ Như cây có cội, như sông có nguồn”…

Qua chén trà xanh thơm nồng, các dòng họ cùng nhau bàn chuyện sửa sang từ đường, chung tay góp quỹ khuyến học hay giúp đỡ những phận đời còn khó khăn trong tộc họ. Chính sự tương trợ mộc mạc ấy đã kết bện nên một cộng đồng đoàn kết, giúp mỗi cá nhân vững vàng hơn giữa nhịp sống hiện đại hối hả.

Về Hà Tĩnh nghe tiếng trống Rằm, ta không chỉ nghe âm hưởng của một nghi lễ mà còn cảm nhận rõ nhịp đập của một vùng đất luôn khát khao vươn lên từ bệ phóng gia phong bền vững. Thấu hiểu nguồn cội chính là hành trang quý giá nhất để mỗi người tự tin vững bước giữa dòng đời. Ngày Rằm tháng Giêng, vì thế, mãi mãi là ngày hội của lòng biết ơn, là niềm tự hào sâu sắc của những thế hệ đang tiếp nối mạch nguồn huyết thống và gìn giữ nếp nhà xưa.