Từ phiên tòa giả định đến phòng ngừa vi phạm IUU từ cơ sở

Từ quản lý chặt đến phòng ngừa vi phạm

Cà Mau là địa phương có đội tàu khai thác lớn, với hơn 5.100 tàu cá đăng ký. Tính đến ngày 31/8/2026, toàn tỉnh có 5.159 tàu cá được cập nhật, trong đó 4.496 tàu thực tế tham gia khai thác; 663 tàu không đủ điều kiện hoạt động được khoanh vùng, giám sát chặt chẽ.

Công tác kiểm soát tàu cá, truy xuất nguồn gốc được đẩy mạnh. Tại 4 cảng cá được công bố, hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử eCDT được vận hành đồng bộ. Trong 8 tháng đầu năm, tỷ lệ tàu thực hiện thủ tục rời cảng đạt 99,59%, cập cảng đạt 97,73%.

Cùng với đó, Cà Mau đã hoàn thành việc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) đối với tàu cá thuộc diện bắt buộc. Hệ thống được giám sát 24/24 giờ; dữ liệu VNFishbase và eCDT góp phần phục vụ quản lý đội tàu, theo dõi hành trình và kiểm soát nguồn gốc thủy sản.

Những con số trên cho thấy công tác chống khai thác IUU đang được kiểm soát ngày càng chặt chẽ, từ quản lý đội tàu, giám sát hành trình đến kiểm soát tàu ra vào cảng.

Tuy nhiên, kiểm tra, giám sát và xử phạt chỉ là một phần của công tác chống khai thác IUU. Tiến sĩ Phạm Quốc Sử, Phó Giám đốc Sở Tư pháp, Tổ trưởng Tổ xử lý vi phạm IUU tỉnh Cà Mau, cho rằng muốn hạn chế vi phạm bền vững, cần tác động vào nhận thức và ý thức tự giác của người trực tiếp hành nghề trên biển.

“Tuần tra, xử phạt chỉ giải quyết phần ngọn; tuyên truyền, phổ biến pháp luật mới là giải pháp gốc rễ”, ông Sử nhấn mạnh.

Cách tuyên truyền vì thế cũng cần thay đổi để phù hợp với thực tế nghề biển. Những quy định pháp luật dài, nhiều nội dung nếu chỉ truyền đạt bằng điều khoản sẽ khó giúp ngư dân nhớ và vận dụng trong những tình huống cụ thể.

Những câu hỏi như hành vi nào bị cấm, đến đâu là vượt ranh giới, mất tín hiệu VMS trong trường hợp nào sẽ bị xử lý hay việc chuyển thiết bị giám sát sang tàu khác có thể dẫn tới hậu quả gì... cần được giải thích bằng những tình huống gần với thực tế.

Khi pháp luật được đặt vào những tình huống cụ thể, người dân không chỉ biết quy định mà còn hiểu vì sao phải tuân thủ. Đây cũng là cơ sở để những hình thức tuyên truyền trực tiếp như phiên tòa giả định phát huy hiệu quả.

Từ phiên tòa giả định đến thay đổi nhận thức

Từ thực tiễn đó, ông Phạm Quốc Sử đánh giá cao hình thức tuyên truyền bằng phiên tòa giả định do Báo Công lý phối hợp với Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 triển khai trong thời gian qua.

Điểm đáng chú ý của mô hình này là đưa quy định pháp luật vào một vụ việc cụ thể, để người dân có thể trực tiếp theo dõi hành vi, chứng cứ, lời khai, trách nhiệm của các bên và hậu quả pháp lý.

Cách tuyên truyền này tạo sự khác biệt so với việc chỉ phổ biến các điều khoản. Người xem có thể đối chiếu tình huống trong phiên tòa với công việc của mình, từ đó nhận diện những ranh giới pháp lý cần tuân thủ khi đưa tàu ra khơi.

Sự phối hợp giữa Báo Công lý và Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 cũng giúp kết hợp giữa tuyên truyền pháp luật với thực tiễn thực thi pháp luật trên biển. Những quy định về chống khai thác IUU được đặt trong bối cảnh cụ thể của công tác tuần tra, kiểm soát, phát hiện và xử lý vi phạm.

Giá trị của phiên tòa giả định không chỉ nằm ở tính răn đe. Quan trọng hơn, người dân được nhìn thấy trước hậu quả pháp lý của một hành vi, từ đó có thể chủ động tránh vi phạm trước khi sự việc xảy ra.

Đây cũng là điểm cần được phát huy trong tuyên truyền chống khai thác IUU. Với ngư dân, việc hiểu rõ hậu quả pháp lý ngay từ đầu có thể giúp họ cân nhắc trước những quyết định tưởng như nhỏ trong quá trình hành nghề nhưng có thể dẫn đến vi phạm.

Ngày 13/9 tới, Báo Công lý phối hợp Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 và các đơn vị liên quan tổ chức 2 phiên tòa giả định tuyên truyền chống khai thác IUU tại xã Đông Hải và phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau.

Hai phiên tòa diễn ra trong thời điểm Cà Mau tiếp tục tập trung khắc phục những tồn tại, hạn chế trong chống khai thác IUU, hướng tới mục tiêu cùng cả nước tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu (EC).

Việc đưa phiên tòa giả định về tận địa bàn cơ sở trong thời điểm này có ý nghĩa thiết thực, bởi đối tượng tiếp nhận thông tin là chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân – những người trực tiếp đưa ra quyết định trong quá trình hành nghề.

Nội dung phiên tòa tập trung vào những hành vi mà ngư dân cần đặc biệt lưu ý như tự ý ngắt kết nối VMS, gửi thiết bị sang tàu khác hoặc cố ý đưa tàu vượt ranh giới sang vùng biển nước ngoài.

Đây là những vấn đề gắn trực tiếp với hoạt động khai thác. Khi được thể hiện dưới hình thức một phiên tòa, người xem có thể theo dõi từ hành vi vi phạm đến trách nhiệm pháp lý và hậu quả mà người vi phạm phải đối mặt.

Đặc biệt, phần trao đổi, giải đáp sau phiên tòa tạo điều kiện để ngư dân trực tiếp nêu những vướng mắc phát sinh trong quá trình hành nghề. Qua đó, tuyên truyền pháp luật không chỉ dừng ở truyền đạt một chiều mà trở thành quá trình trao đổi, giải thích những vấn đề người dân thực sự quan tâm.

Hai phiên tòa, thêm một bước phòng ngừa từ cơ sở

“Mục tiêu cốt lõi của tuyên truyền là dịch chuyển nhận thức của ngư dân từ trạng thái ‘chấp hành vì sợ phạt’ sang ‘chủ động tuân thủ vì sinh kế bền vững’”, ông Phạm Quốc Sử chia sẻ.

Từ góc nhìn này, ý nghĩa của hai phiên tòa ngày 13/9 không chỉ nằm ở việc truyền đạt thêm kiến thức pháp luật cho ngư dân. Quan trọng hơn, hoạt động đưa yêu cầu chống IUU đến đúng đối tượng, đúng địa bàn và gắn với những tình huống mà ngư dân có thể gặp trong thực tế.

Khi chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân hiểu rõ hành vi nào bị cấm, giới hạn pháp lý ở đâu và hậu quả của việc cố tình vi phạm, họ sẽ có thêm cơ sở để tự bảo vệ mình trước những rủi ro pháp lý.

Đây cũng là giá trị của cách làm mà Báo Công lý phối hợp với Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 4 triển khai trong thời gian qua: thay vì chờ vi phạm xảy ra để xử lý, pháp luật được đưa đến với người dân trước khi họ đưa ra quyết định có thể dẫn đến hậu quả pháp lý.

Từ một phiên tòa tại cơ sở, những bài học pháp luật còn có thể tiếp tục được lan tỏa qua các kênh báo chí, truyền thông, đến với những ngư dân đang hoạt động dài ngày trên biển.

Khi ngư dân không chỉ biết luật mà hiểu luật, nhận diện được nguy cơ và chủ động tuân thủ, công tác chống khai thác IUU sẽ từng bước chuyển từ trọng tâm xử lý sang phòng ngừa vi phạm ngay từ cơ sở.