Tính nhân văn sâu sắc của Luật tư pháp người chưa thành niên

Dự buổi tọa đàm có đồng chí Phạm Quang Nhuận, Phó Chánh án TAND TP Cần Thơ. Cùng tham dự có đại diện Tòa Gia đình và người chưa thành niên – TAND TP. Cần Thơ; lãnh đạo Trung tâm Công tác xã hội TP. Cần Thơ; lãnh đạo TAND, VKSND các khu vực: 2, 3, 4, 13 - Cần Thơ; lãnh đạo công an phường và công chức, viên chức làm công tác xã hội trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên trên địa bàn các phường: Ninh Kiều, Tân An, Cái Khế, An Bình.

Trao cơ hội tự “sửa mình” cho người phạm tội

Trao đổi tại buổi tọa đàm, Thẩm phán Trần Thanh Ngân, Chánh án TAND khu vực 13 - Cần Thơ cho biết, Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (Luật số 59/2024/QH15, có hiệu lực 1/1/2026) quy định cụ thể biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội.

Chủ thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng được quy định chung là người chưa thành niên phạm tội nhưng chưa đến mức được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự trong độ tuổi từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi.

Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng, gồm: Khiển trách; Xin lỗi bị hại; Bồi thường thiệt hại; Giáo dục tại xã, phường, đặc khu; Quản thúc tại gia đình; Hạn chế khung giờ đi lại; Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ gây dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Cấm đến địa điểm có nguy cơ gây dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Tham gia chương trình học tập, dạy nghề; Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng; Giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Luật cũng quy định điều kiện, thủ tục, thẩm quyền áp dụng chi tiết tại Chương IV (Điều 55-69). Theo đó, các hướng dẫn tư pháp kèm theo gồm Thông tư liên tịch 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP (ban hành 18/12/2025) hướng dẫn phối hợp tố tụng vụ án người chưa thành niên phạm tội; Công văn hướng dẫn TANDTC (Công văn 92/TANDTC-PC ngày 12/2/2026), cùng các văn bản chỉ đạo của VKSND.

Ngoài ra, việc áp dụng còn tuân theo quy định chung của BLTTHS 2015 (điều tra, truy tố, xét xử người chưa thành niên) và Luật Thi hành án hình sự cho người chưa thành niên phạm tội hình sự bị kết án.

Một số khó khăn trong việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Tại buổi tọa đàm, các đại biểu đều có chung nhận định: Luật tư pháp người chưa thành niên cho phép chuyển hướng từ phạt tù sang quản thúc tại gia đình. Mục đích của việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng là giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, nhận biết, sửa chữa sai lầm đã gây ra, tự rèn luyện khắc phục, ngăn ngừa nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội và giáo dục họ trở thành công dân có ích cho gia đình, xã hội.

Theo Thẩm phán Văn Hứng, TAND khu vực 1 – Cần Thơ, chế định “chuyển hướng” trong quy định của của Luật Tư pháp người chưa thành niên là bước phát triển có tính đột phá trong chính sách pháp luật đối với người chưa thành niên phạm tội.

Tuy nhiên, do đây là chế định mới, lần đầu tiên được quy định một cách toàn diện trong hệ thống pháp luật nên trong quá trình triển khai thực hiện áp dụng vẫn còn phát sinh những khó khăn, vướng mắc.

Cụ thể như, việc áp dụng một số biện pháp chuyển hướng còn mang tính chất “định tính”. Nhằm tháo gỡ vướng mắc đó, Thẩm phán Văn Hứng kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về điều kiện, tiêu chí và phương pháp đánh giá khi áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Cùng quan điểm đó, Phó Viện trưởng VKSND khu vực 1 – Cần Thơ Huỳnh Quang Trung cho rằng, Luật tư pháp người chưa thành niên đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực chuyên môn của người tiến hành tố tụng.

Do đây là chế định mới nên người tham gia tố tụng còn lúng túng trong việc xử lý. Thực tế cho thấy, người chưa thành niên cùng lúc thực hiện nhiều hành vi phạm tội nhưng là tội ít nghiêm trọng. Nếu xét đơn lẻ, các hành vi này đều đủ điều kiện chuyển hướng, nhưng nếu xét tổng thể, nó thể hiện một xu hướng lệch lạc về nhân cách, gây khó khăn cho Kiểm sát viên khi đánh giá điều kiện "phạm tội lần đầu" hoặc tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi. Đây là vấn đề mà rất cần được cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn thêm.

Thẩm phán Đặng Ngọc Thanh Hà, TAND khu vực 13 – Cần Thơ cho biết, qua thực tế áp dụng biện pháp chuyển hướng cho thấy vẫn còn vướng mắc về thời điểm áp dụng (trong giai đoạn điều tra, truy tố hay tại phiên tòa), đặc biệt là việc xác định ai là người có thẩm quyền quyết định cuối cùng.

Để tháo gỡ vướng mắc đó, Thẩm phán Hà kiến nghị cần cụ thể hóa quy trình, thủ tục giữa các cơ quan Công an, Viện kiểm sát, Tòa án để tạo sự thống nhất; Tăng cường vai trò của chính quyền cơ sở, gia đình, nhà trường và xây dựng đội ngũ tình nguyện viên/cán bộ xã hội chuyên trách; Đẩy mạnh công tác hòa giải; Nâng cao hiệu quả hòa giải, bồi thường để bị hại chấp nhận phương án chuyển hướng; Tập huấn chuyên sâu, nâng cao năng lực cho cán bộ tố tụng về tư pháp người chưa thành niên.

Cũng tại buổi tọa đàm, các đại biểu cùng nhau trao đổi về công tác phối hợp; Trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử. Trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng…

Theo đồng chí Phạm Quang Nhuận, Phó Chánh án TAND TP. Cần Thơ, Luật Tư pháp người chưa thành niên là một luật mới được ban hành, các quy định đều mới và thiết chế thi hành cũng hoàn toàn mới so với truyền thống pháp luật trước đó. Do vậy, khi áp dụng thực tiễn sẽ khó tránh khỏi những vướng mắc.

"Vì lẽ đó, trong quá trình thực thi pháp luật liên quan đến vấn đề người chưa thành niên phạm tội nói chung và việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội cần sự phối hợp đồng bộ của các cơ quan tham gia tố tụng", Phó Chánh án TAND TP. Cần Thơ Phạm Quang Nhuận nhấn mạnh.