"Thủ phủ" luồng Thanh Hóa và ý tưởng chuỗi giá trị

Thiên phủ - “thủ phủ” của luồng

Từ 01/7/2025 hai xã Thiên Phủ và Nam Động của huyện Quan Hóa cũ sáp nhập, lấy tên Thiên Phủ. Hiện nay Thiên Phủ còn 6 bản, tổng diện tích 147.48 km², dân số 6,485 người, với mật độ dân số đạt khoảng 43.97 người/km². Cư dân ở đây có 64% người Thái, 29% người Mường, 7% là người Kinh. Người Kinh ở Thiên Phủ trở thành “dân tộc thiểu số”, cách gọi mới là “dân tộc ít người”.

Từ rất sớm trên vùng đất này đã có con người sinh sống và lập nghiệp, chủ yếu là dân tộc Thái. Họ khai hoang, khẩn hoá những vùng đất rậm rạp, núi non hiểm trở bồi đắp thành những bản làng. Các dòng họ đã có mặt ở đây ngay từ buổi đầu là họ Hà, họ Vi...

Có đến miền Tây Thanh Hóa nói chung, Thiên Phủ nói riêng mới biết tỉnh Thanh Hóa bảo vệ rừng tốt nhất nước. Quốc lộ 217, đường Hồ Chí Minh uốn lượn giữa những cánh rừng bạt ngàn, rừng nguyên sinh, rừng luồng...trùng điệp, bất tận.

Phan Văn Đại, người huyện Nga Sơn (cũ), vốn là trưởng một phòng chuyên môn của Sở Tư pháp, được Tỉnh ủy, UBND tỉnh Thanh Hóa phân công lên làm Chủ tịch UBND xã Thiên Phủ. Sinh ra, lớn lên trên đất quê hương nhưng đến Thiên Phủ, anh thực sự choáng ngợp trước vẻ đẹp của rừng nguyên sinh, rừng luồng.

Thiên Phủ có tổng diện tích tự nhiên là 14.940,06 ha, trong đó gần 90% là đất rừng, đất làm được ruộng bậc thang để trồng lúa rất ít. Diện tích rừng và đất lâm nghiệp lớn, lên tới 13.659,28 ha, trong đó rừng đặc dụng (rừng hạt trần) có 855,69 ha; rừng phòng hộ cũng rất lớn, với 3.886,49 ha. Bao đời nay, bảo vệ rừng, sống dựa vào rừng trở thành nếp sống, văn hóa của cộng đồng cư dân nhiều sắc tộc.

Trong nhiều năm qua cây luồng là cây trồng gắn bó mật thiết với bà con nhân dân trên địa bàn. Hiện nay Thiên Phủ có 8.917,10 ha rừng sản xuất; trong số 6.041,00 rừng trồng có 5.743,08 ha rừng luồng. “Nói đến Thanh Hóa, ai cũng biết đến luồng, nhưng Thiên Phủ là nơi diện tích luồng lớn nhất tỉnh. Có thể nói đây là thủ phủ của luồng”, Chủ tịch Phan Văn Đại cho biết. Anh tự hào về vùng đất giàu có về ô xy, dưỡng khí, và là vùng đất khởi sinh của cây luồng.

Bà con Thiên Phủ nay giàu – nghèo thế nào? Trả lời câu hỏi này, Chủ tịch Thiên Phủ cười chân thành: “Nhiều niềm vui nhưng còn không ít lắng lo”. Anh dẫn vài số liệu, Năm 2025, tổng giá trị sản phẩm trên địa bàn xã đạt 384,948 tỷ đồng; thu nhập bình quân đầu người đạt 34,71 triệu đồng/người/năm. Tổng sản lượng lương thực ước đạt 2.569,6 tấn, giá trị sản phẩm trên 01 ha đất trồng trọt và nuôi trồng thủy sản đạt 42,95 triệu đồng/ha. Xã đã tích tụ được 12 ha đất phục vụ sản xuất quy mô lớn; có 6/13 bản đạt chuẩn nông thôn mới, lũy kế toàn xã có 01 sản phẩm OCOP được công nhận.

Từ lâu nay, nhất là hơn một năm triển khai chủ trương tinh gọn, thực hiện chính quyền hai cấp, Thiên Phủ chú trọng 6 mô hình phát triển kinh tế nông nghiệp, gồm: mô hình trồng và chăm sóc cây mắc ca; mô hình nuôi nhím, dúi; mô hình chăn nuôi lợn đen; mô hình chăn nuôi vịt cổ xanh; mô hình trồng cây quế và mô hình đan lát.

Đây là những mô hình phù hợp với tiềm năng, lợi thế của địa phương, góp phần tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân. Thế nhưng, phát triển kinh tế luồng, người dân Thiên Phủ phải được thụ hưởng cuộc sống tốt hơn từ cây luồng là sự trăn trở lớn của Đảng ủy và chính quyền xã Thiên Phủ.

Luồng và chuỗi giá trị Thiên Phủ

Chủ tịch Phan Văn Đại chia sẻ rằng, nói đến luồng là nói đến sự trăn trở lớn, qua một số nhiệm kỳ gần đây, chứ không phải chỉ bây giờ. Nhưng làm cách nào “đánh thức” được vị thế cây luồng, thì hiện nay mới tìm ra lời giải.

Anh nói đến các mục tiêu, thiết lập chuỗi giá trị khép kín từ trồng – khai thác – sơ chế – tiêu thụ; Đảm bảo đầu ra ổn định, minh bạch cho người trồng luồng thông qua thành lập Hợp tác xã (HTX) làm đầu mối tổ chức trồng trọt, khai thác, sơ chế và cung cấp nguyên liệu theo hợp đồng dài hạn với staBOO; Tái cấu trúc ngành lâm nghiệp địa phương theo hướng bền vững – giá trị cao – có kiểm soát; Hình thành mô hình kinh tế xanh tuần hoàn, kết hợp lâm nghiệp – chế biến – chăn nuôi công nghệ cao.

Chuỗi giá trị kinh tế luồng dựa trên “hạt nhân” là sự liên kết “3 nhà”: Nhà nước – Nhà doanh nghiệp – Nhà nông.

Cụ thể, về phía chính quyền phải lo định hướng quy hoạch, tổ chức chính sách và điều phối ở địa phương. Về phía “nhà doanh nghiệp”, cụ thể Công ty CP staBOO Thanh Hóa (staBOO) cam kết bao tiêu dài hạn, hỗ trợ kỹ thuật, giống mới và tiêu chuẩn. Đối với “nhà nông” – các HTX và hộ dân, tổ chức sản xuất, cung ứng nguyên liệu theo chuẩn cho doanh nghiệp.

Theo Chủ tịch Phan Văn Đại, ưu điểm của cấu trúc này là loại bỏ phụ thuộc vào thương lái, nông dân không còn lo lắng bị ép giá, sản xuất bấp bênh. Đồng thời, chuẩn hóa chuỗi cung ứng theo hướng bài bản, chuyên nghiệp, quản trị thông minh, tăng giá trị kinh tế trên đơn vị diện tích.

Trên thực tế, staBOO Thanh Hóa, UBND xã Thiên Phủ đã bắt tay hợp tác, từ khảo sát, đánh giá, thử nghiệm trồng giống mới, thể chế hóa chủ trương, tuyên truyền vận động và lắng nghe dân từ tháng 8/2025.

Dự án liên kết phát triển cây luồng đã được đưa vào Nghị quyết Đảng bộ xã Thiên Phủ nhiệm kỳ 2025–2030; Cả hệ thống chính trị đều vào cuộc; Nhân dân đồng thuận.

Theo anh Phan Văn Đại, Xã đã hoàn thành rà soát và quy hoạch khu đất với diện tích khoảng 20ha để làm khu chế biến nông lâm sản và tập kết nguyên liệu, không chỉ riêng của xã mà còn của cả khu vực. “Đây là bước đi chiến lược nhằm xây dựng các cơ sở chế biến tại chỗ, có đủ diện tích kho bãi tích trữ nguyên liệu cho mùa mưa và tối ưu hóa chi phí vận chuyển”, Chủ tịch Thiên Phủ đánh giá..

Trong buổi làm việc, lãnh đạo của UBND xã đã trực tiếp giải đáp và gỡ những thắc mắc và nút thắt của bà con và doanh nghiệp địa phương về định hướng phát triển mới và chương trình hợp tác với staBOO. Đặc biệt lãnh đạo xã đã làm việc với các thương lái và các cá nhân đã làm đường lâm sinh vào vùng nguyên liệu phải hợp tác với staBOO trên tinh thần đôi bên cùng có lợi và có lợi hơn cho các hộ dân trồng luồng.

Trong quá trình tuyên truyền vận động người dân (quý 4/2025), lãnh đạo xã Thiên Phủ đã trực tiếp về các bản đối thoại, giải đáp và tháo gỡ những thắc mắc của bà con và các doanh nghiệp địa phương. Đồng thời tháo gỡ kịp thời “nút thắt” về định hướng phát triển mới và chương trình hợp tác với staBOO.

“Chúng tôi đã làm việc với các thương lái và các cá nhân đã làm đường lâm sinh vào vùng nguyên liệu, nêu hướng hợp tác với staBOO trên tinh thần đôi bên cùng có lợi và có lợi hơn cho các hộ dân trồng luồng”, Chủ tịch Phan Văn Đại nêu. Điều này chứng tỏ, trong triển khai chính quyền xã đã dự báo hết khó khăn, cũng như những tâm tư, tình cảm từ nhiều phía.

Hiện nay “3 nhà” đang triển khai giai đoạn thành lập HTX làm đầu mối, ký hợp đồng cung ứng chính thức, triển khai vận hành chuỗi cung ứng. Theo đại diện staBOO, thuận lợi của Thiên Phủ là diện tích rừng luồng lớn, tập trung; Điều kiện thổ nhưỡng phù hợp với phát triển tre luồng; Chất lượng luồng tốt; Người dân có nhu cầu hợp tác cao với doanh nghiệp.

Sau hơn 08 tháng triển khai, mô hình điểm tại xã Thiên Phủ đã đạt được những kết quả ban đầu thành công. Theo Chủ tịch Phan Văn Đại, một trong những yếu tố quyết định thành công là sự tham gia chủ động của UBND trong việc đưa định hướng vào Nghị quyết chính trị chính thức và điều phối người dân, doanh nghiệp và thương lái. Đây là điểm khác biệt then chốt so với các mô hình thất bại trước đây.

Tuy nhiên, nằm trong khó khăn chung của các xã miền Tây Thanh Hóa, thách thức đối với Thiên Phủ hiện nay trước hết là hạ tầng lâm sinh, giao thông đã đến trung tâm các bản nhưng thiếu đường vào khai thác các khu vực sâu. “Chúng tôi còn phụ thuộc thương lái về đầu ra, đặc biệt là một số nơi thương lái trước đây làm đường dân sinh. Công tác khai thác và tiêu thụ lâu nay hoàn toàn tự phát; Một số vùng luồng bị thoái hóa, bị khuy hàng loạt cần trồng mới hoặc chuyển đổi”, Chủ tịch UBND xã Phan Văn Đại chia sẻ.

Do mới ở giai đoạn đầu thực hiện hợp tác nên người dân còn lo lắng về sự chắc chắn về mối quan hệ và giá mua nguyên liệu bảo đảm lợi ích trước mắt cũng như lâu dài.