Thu hẹp không gian tiếp thị bao bì thuốc lá: Chặn nguy cơ nghiện nicotine ở tuổi học đường

Đối với các tập đoàn công nghiệp thuốc lá, bao bì chưa bao giờ đơn thuần là vật phẩm chứa đựng hàng hóa. Đó là không gian tiếp thị hình ảnh trực quan tinh vi, được tận dụng tối đa từng centimet vuông để xây dựng nhận diện thương hiệu, tạo dựng vẻ ngoài bắt mắt và kích thích tâm lý tò mò của người tiêu dùng.

Quy định in nhãn cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh diện tích lớn trên hai mặt chính của vỏ bao thuốc lá được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định là công cụ truyền thông trực tiếp, liên tục và đạt hiệu quả tác động xã hội sâu sắc nhất.

Người sử dụng thuốc lá nhìn thấy bao thuốc rất nhiều lần mỗi ngày, lặp đi lặp lại sau mỗi lần mở nắp rút một điếu thuốc để sử dụng. Mỗi khoảnh khắc tiếp xúc trực quan đó chính là một cơ hội vàng để thông điệp sức khỏe nhắc nhở về những hệ lụy khôn lường đối với tính mạng, từ đó thúc đẩy ý định từ bỏ thuốc lá và dẫn dắt người hút tìm kiếm các phương pháp điều trị hỗ trợ cai nghiện.

Bằng chứng khoa học quốc tế khẳng định cảnh báo bằng hình ảnh tạo ra tác động tâm lý mạnh hơn nhiều lần so với các dòng chữ cảnh báo đơn thuần, giúp công chúng gia tăng mức độ chú ý, dễ dàng ghi nhớ và tin tưởng tuyệt đối vào thông điệp y tế được chuyển tải.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, hiệu lực của "tấm khiên" truyền thông này đang bị mài mòn đáng kể. Nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng chỉ ra rằng hiệu quả cảnh báo và tác động nhận thức của toàn bộ 6 mẫu hình ảnh áp dụng từ năm 2013 đều đã sụt giảm nghiêm trọng so với thời điểm mới đưa vào thực tế.

Việc sử dụng lặp lại các hình ảnh cũ kỹ trong suốt hơn một thập kỷ khiến người tiêu dùng rơi vào trạng thái bão hòa thị giác, làm giảm tính răn đe và suy giảm ý chí từ bỏ hành vi hút thuốc.

Đặc biệt, mục tiêu nhân văn quan trọng nhất của nhãn cảnh báo sức khỏe chính là ngăn chặn trẻ em và thanh thiếu niên tiếp cận điếu thuốc đầu tiên.

Theo PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng, muốn giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá bền vững trong xã hội thì mấu chốt là phải dập tắt ý định hút thuốc ngay từ giới trẻ.

Khi các doanh nghiệp ra sức trau chuốt bao bì để tăng độ cuốn hút với đối tượng thanh thiếu niên, diện tích cảnh báo càng lớn sẽ càng thu hẹp triệt để không gian quảng bá của ngành công nghiệp độc hại này.

Những dữ liệu từ Nghiên cứu về tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2024 do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện đã gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn về mặt xã hội. Kết quả khảo sát cho thấy cứ 10 người đang hút thuốc thì có khoảng 6 người bắt đầu tập hút từ khi còn rất trẻ.

“

Đáng chú ý, tỷ lệ nam giới đang sử dụng thuốc lá có hành vi bắt đầu hút từ trước tuổi 15 chiếm tới gần 10%. Việc tiếp xúc với thuốc lá từ độ tuổi học đường không chỉ dẫn đến tình trạng lệ thuộc nicotine kéo dài trong suốt cuộc đời mà còn kéo theo những hệ lụy nặng nề về bệnh tật và gánh nặng chi phí y tế cho xã hội.

Một nhãn cảnh báo hình ảnh chiếm diện tích áp đảo trên bao bì sẽ trực tiếp phơi bày sự thật về hậu quả sức khỏe, giải ảo sự hào nhoáng của vỏ bao và ngăn các em bước vào con đường nghiện ngập.

Phân tích về khía cạnh này, TS. Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, khẳng định các bằng chứng quốc tế đều chứng minh một quy luật nhất quán: Diện tích in cảnh báo càng lớn thì hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng càng cao.

Diện tích cảnh báo lớn hơn đồng nghĩa với việc thông điệp sức khỏe dễ dàng được nhận diện và khắc sâu hơn vào tâm trí người xem. Quan trọng không kém, việc nâng diện tích cảnh báo lên mức 85% theo khuyến nghị của WHO sẽ thu hẹp tối đa phần diện tích còn lại trên bao thuốc, triệt tiêu gần như hoàn toàn khả năng biến bao bì thành công cụ tiếp thị tinh vi của các nhà sản xuất.

Bên cạnh yêu cầu mở rộng kích thước, thông điệp trên vỏ bao cũng cần một cuộc cách mạng về nội dung. Thay vì chỉ dừng lại ở các hình ảnh tổn thương nội tạng, nhãn cảnh báo mới cần bổ sung các thông tin thiết thực hướng dẫn tiếp cận dịch vụ y tế, cung cấp số điện thoại tổng đài tư vấn cai nghiện miễn phí để người hút thuốc chủ động tìm kiếm sự trợ giúp.

Đồng thời, các cảnh báo về tác hại của việc phơi nhiễm khói thuốc lá thụ động đối với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cần được làm đậm nét hơn, qua đó xây dựng ý thức trách nhiệm cộng đồng và bảo vệ những người xung quanh khỏi khói thuốc độc hại.

Đổi mới toàn diện nhãn cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá không đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật y tế, mà là cam kết bảo vệ giống nòi và thế hệ tương lai trước những cạm bẫy nghiện chất.

Đã đến lúc Việt Nam cần một bước tiến đột phá về chính sách để củng cố lại tấm lá chắn bảo vệ sức khỏe cộng đồng.