Tết năm cùng của người Dao Quần Chẹt ở Hạ Sơn

Tết năm cùng của người Dao Quần Chẹt bản Hạ Sơn được tổ chức sau khi mùa màng kết thúc, thóc lúa đã đầy bồ, đánh dấu sự khép lại một chu kỳ sản xuất và mở ra kỳ vọng cho năm mới.

Bản Hạ Sơn nằm giữa không gian núi rừng xứ Thanh, nơi những ngôi nhà sàn nép mình bên sườn đồi. Hơn nửa thế kỷ trước, các gia đình người Dao từ Quan Hóa, Bá Thước rời cuộc sống du canh du cư để xuống đây lập bản, ổn định cuộc sống. Tên gọi Hạ Sơn không chỉ mang ý nghĩa về vị trí địa lý mà còn gắn với bước chuyển từ đời sống phiêu bạt sang định cư lâu dài.

Tết năm cùng không tính theo lịch chung mà căn cứ vào thời điểm hoàn tất thu hoạch. Những ngày này, trong bản vang lên tiếng giã bánh dầy - món ăn truyền thống mang ý nghĩa tượng trưng cho mặt trời, sự sinh sôi và tròn đầy. Nếp nương được lựa chọn kỹ, đồ chín rồi giã nhuyễn. Thanh niên đảm nhiệm việc giã bánh, còn phụ nữ nặn bánh và đặt lên lá chuối xanh. Công việc này vừa chuẩn bị món ăn ngày Tết, vừa là dịp các thế hệ quây quần, truyền dạy phong tục.

Phần quan trọng nhất của Tết năm cùng là lễ cúng tổ tiên. Mỗi gia đình đều dọn dẹp nhà cửa, bày biện bàn thờ trang nghiêm. Theo phong tục, lễ cúng có sự tham gia của thầy cúng - người thông thạo tiếng Dao cổ và các nghi thức truyền thống.

Ba bàn thờ được lập gồm: thờ Bàn Vương (thủy tổ người Dao), thờ tổ tiên dòng họ và thờ hội đồng ma. Trong nghi lễ, gia chủ báo cáo với tổ tiên về những việc đã làm trong năm, đồng thời cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi và cuộc sống bình yên.

Lễ vật đều do người dân tự chuẩn bị. Tiền vàng được làm từ giấy bản, mâm cỗ đặt trong rổ tre lót lá chuối. Cách bày biện giản dị phản ánh đời sống gắn bó với núi rừng và sự coi trọng yếu tố tự nhiên của cộng đồng.

Sau phần nghi lễ, không khí Tết lan tỏa trong những bữa cơm chung. Người trong bản quây quần bên mâm cỗ, uống rượu ngô, chúc nhau năm mới thuận lợi. Các bậc cao niên nhắc nhở con cháu gìn giữ chữ viết, trang phục và phong tục truyền thống như một cách bảo tồn bản sắc dân tộc.

Tết năm cùng ở Hạ Sơn mang ý nghĩa sâu sắc giữa nhịp sống hiện đại, phong tục này vẫn được duy trì, góp phần giữ gìn ký ức cộng đồng và khẳng định bản sắc văn hóa của người Dao Quần Chẹt trên vùng đất đã trở thành quê hương lâu dài.