Ranh giới giữa tiền “cảm ơn” và hành vi đưa, nhận hối lộ

Trước đó, ngày 10/9, từ thông tin một số bệnh nhân ung thư đang xạ trị tại Bệnh viện E phản ánh phải kẹp 100.000 đồng vào sổ với mong muốn được đến lượt sớm, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) yêu cầu Bệnh viện E xác minh làm rõ phản ánh này và yêu cầu bệnh viện nếu phát hiện vi phạm phải chấn chỉnh, xử lý nghiêm; đồng thời công khai kết quả với cơ quan truyền thông và báo cáo Cục trước ngày 15/9.

Tiền “cảm ơn” hay đưa hối lộ phải căn cứ vào mục đích

Về sự việc này, Luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp - Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội, cho rằng, khi chưa có kết luận chính thức, chưa thể khẳng định đã xảy ra hành vi đưa, nhận hối lộ hay bất kỳ hành vi vi phạm pháp luật nào.

Để xác định bản chất vụ việc, cơ quan chức năng cần làm rõ người đưa tiền là ai, người nhận tiền là ai, khoản tiền được đưa với mục đích gì và việc nhận tiền có làm thay đổi thứ tự, thời gian hoặc quyền lợi khám, chữa bệnh của người bệnh hay không.

Nếu có căn cứ cho thấy người bệnh đưa tiền nhằm được ưu tiên điều trị, còn nhân viên y tế nhận tiền để thực hiện hoặc cam kết thực hiện việc ưu tiên trái quy định thì khoản tiền đó không còn đơn thuần là tiền “cảm ơn”, mà có thể có dấu hiệu của hành vi đưa - nhận hối lộ.

Ranh giới pháp lý không nằm ở tên gọi “phong bì”, “cảm ơn”, “bồi dưỡng” hay “quà tặng”, mà nằm ở mục đích, thời điểm, sự thỏa thuận và lợi ích mà người đưa mong muốn nhận được.

Nếu một khoản quà được tặng trong quan hệ dân sự thông thường, không gắn với yêu cầu người nhận sử dụng chức vụ, quyền hạn để giải quyết công việc thì về bản chất khác với hành vi đưa hối lộ.

Ngược lại, nếu người đưa tiền nhằm được khám trước, điều trị trước, bỏ qua thứ tự hoặc hưởng một quyền lợi không đúng quy định và người nhận biết mục đích đó, nhận tiền để thực hiện yêu cầu thì bản chất pháp lý hoàn toàn khác.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh quy định hành vi đưa, nhận, môi giới hối lộ trong khám bệnh, chữa bệnh là hành vi bị nghiêm cấm. Pháp luật cũng yêu cầu người hành nghề đối xử bình đẳng với người bệnh, không để lợi ích cá nhân ảnh hưởng đến quyết định chuyên môn.

Nếu kết quả xác minh cho thấy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, người đưa và người nhận tiền có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về các tội danh tương ứng theo Bộ luật Hình sự. Trường hợp chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự thì tùy tính chất, mức độ và hành vi cụ thể có thể xem xét xử lý kỷ luật hoặc theo các quy định pháp luật có liên quan.

Luật sư cũng lưu ý người bệnh không nên hình thành tâm lý muốn được phục vụ tốt, được khám hoặc điều trị sớm thì phải có “phong bì”. Điều này không chỉ tiềm ẩn rủi ro pháp lý mà còn tạo ra sự bất bình đẳng đối với những người bệnh khác.

Không để “phong bì” trở thành “luật ngầm”

Nếu kết quả xác minh cho thấy việc nhận tiền để ưu tiên người bệnh diễn ra trong thời gian dài, có nhiều người tham gia hoặc trở thành một “thông lệ ngầm”, theo luật sư, vấn đề không chỉ dừng ở trách nhiệm của người trực tiếp nhận tiền mà còn phải xem xét trách nhiệm quản lý, kiểm tra, giám sát và phòng ngừa của người đứng đầu.

Tuy nhiên, không thể hiểu rằng cứ cấp dưới vi phạm thì người đứng đầu đương nhiên phải chịu trách nhiệm hình sự. Trách nhiệm phải được cá thể hóa dựa trên chức trách, nhiệm vụ, quyền hạn, mức độ biết hoặc phải biết và hành vi quản lý cụ thể.

Nếu người đứng đầu không biết, không có căn cứ để biết và đã thực hiện đầy đủ trách nhiệm kiểm tra, giám sát, phòng ngừa theo quy định thì không thể chỉ dựa vào chức vụ để quy kết trách nhiệm hình sự.

Ngược lại, nếu vi phạm diễn ra công khai, kéo dài, đã có phản ánh nhưng người đứng đầu biết hoặc phải biết mà không kiểm tra, không chấn chỉnh; thậm chí có biểu hiện bao che, dung túng hoặc che giấu sai phạm thì trách nhiệm của người đứng đầu phải được xem xét tương ứng.

Đối với vụ việc tại Bệnh viện E, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh nguyên tắc quan trọng là phải khách quan, thận trọng và tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội. Thông tin báo chí, phản ánh của người dân cần được kiểm tra nhưng không thể thay thế kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Cơ quan chức năng cần xác minh người đưa tiền là ai, đưa cho ai, trong hoàn cảnh nào, có thỏa thuận hay không; người nhận thực hiện nhiệm vụ gì, có thực hiện việc ưu tiên hay không và nếu có thì việc ưu tiên đó có trái quy trình hay không. Quan trọng nhất là phải có chứng cứ chứng minh mối quan hệ giữa khoản tiền và việc thực hiện nhiệm vụ.

Xa hơn việc xử lý một trường hợp cụ thể, theo luật sư, điều quan trọng là phải bảo đảm trong môi trường khám, chữa bệnh, mọi người bệnh được đối xử công bằng; việc ưu tiên phải dựa trên tình trạng bệnh, mức độ cấp thiết và tiêu chí chuyên môn, chứ không phụ thuộc vào khả năng đưa tiền.

Điều đáng lo không chỉ là giá trị của một chiếc phong bì mà là nguy cơ một hành vi nhỏ lẻ trở thành thông lệ, rồi thông lệ trở thành cách thức vận hành và cuối cùng hình thành “luật ngầm”.

Theo TS. Luật sư Đặng Văn Cường, muốn giải quyết tận gốc tình trạng này không thể chỉ trông chờ vào đạo đức của từng cá nhân mà phải kiểm soát bằng quy trình, công nghệ và trách nhiệm quản lý. Mục tiêu là làm cho người bệnh không cần và không có lý do để đưa phong bì, đồng thời xây dựng cơ chế khiến nhân viên y tế không có cơ hội và không dám nhận phong bì.

Khi quy trình được công khai, phản ánh của người dân được xử lý thực chất, những khoảng trống để “phong bì” tồn tại sẽ dần được thu hẹp.